is techredacteur van de Volkskrant, gespecialiseerd in de impact van kunstmatige intelligentie op de maatschappij.
‘Dader op bekende foto massa-executie Holocaust met behulp van AI achterhaald’, luidt de kop in NRC. De Britse krant The Guardian schrijft: ‘Historicus gebruikt AI om nazi te identificeren op beruchte Holocaust-moordfoto.’ En het Duitse Der Spiegel: ‘Hoe AI hielp deze moordenaar te identificeren.’
Ook andere media die over de indrukwekkende foto en even indrukwekkende speurtocht van de Duitse historicus Jürgen Matthäus schrijven, geven AI alle eer voor het achterhalen van de tot nu toe anonieme SS’er die zijn pistool op het achterhoofd richt van de Joodse man die aan de rand van een massagraf zit.
De grote kuil beneden hem is gevuld met lijken. Achter de schutter – wijdbeens, hoge lederen laarzen, brilletje – staat een groep SS’ers en militairen te kijken. Sommige lijken nauwelijks belangstelling te hebben voor het tafereel en kijken ongeïnteresseerd een andere kant op.
De beroemde foto fascineert Matthäus al vele jaren. Wie is de SS’er met het pistool? De gruwel heeft vanaf nu een naam: Jakobus Onnen. Onnen is afkomstig uit een ontwikkelde familie en liefhebber van reizen en het bestuderen van vreemde talen.
Voor de machtsgreep van Hitler in 1933 is hij al lid van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP) en tot 1940 is hij leraar Frans, Engels en gymnastiek op een school in Witzenhausen, een stad in het midden van Duitsland.
Niet veel later ziet zijn dagelijkse leven er totaal anders uit, als Onnen dient bij een Duitse eenheid die in Oekraïne tienduizenden Joden vermoordt door massa-executies.
De historicus (of de pr-afdeling van het historische tijdschrift waar hij zijn bevindingen in beschrijft) doet zichzelf ernstig tekort door de schijnwerper op AI te zetten. Het gebruik van deze mystificerende parapluterm doet het ongetwijfeld goed bij het genereren van aandacht, maar verbloemt het handwerk.
Al in 2013 wist Matthäus de locatie en datum van de massa-executie van de groep Joden op de foto vast te stellen: Berdytsjiv, juli 1941. Maar een naam van de dader had hij nog niet. Met hulp van een gouden tip in 2023 van een ver familielid van de SS’er en ouderwets graven in stoffige archieven kwam uiteindelijk de naam Onnen naar boven.
En de rol van AI? Matthäus kreeg van de familie van de in 1943 overleden SS’er drie foto’s. Een gezichtsvergelijkingsprogramma vergeleek deze met de beroemde foto. Dit programma kwam uiteindelijk met het oordeel dat de man in uniform met 99 procent zekerheid dezelfde is als de man op de familiekiekjes.
AI heeft niets achterhaald, dat deed de historicus toch echt zelf. Maar in een wereld waarin alles waar het label AI aan hangt als magischer wordt gezien dan een wetenschapper die een groot deel van zijn leven wijdt aan ambachtelijk speurwerk, verdwijnt dat op de achtergrond.
En eigenlijk weet Matthäus dat ook wel. Tegenover The Guardian zegt hij terecht: ‘De menselijke factor blijft essentieel.’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant