Andry Rajoelina De flamboyante stijl van de president van Madagaskar verborg een diepe politieke leegte. Maandag verliet hij in een Frans militair vliegtuig het land, na geruchten over een coup.
De president van Madagascar Andry Rajoelina in januari.
Hij verscheen op het politieke toneel met de belofte van vaart en vernieuwing. Met zijn beweging Tanora malaGasy Vonona — Jonge Vastberaden Malagassiërs — kortweg TGV, spiegelde hij zich aan de Franse hogesnelheidstrein: modern, onstuitbaar, altijd in beweging. Maar zestien jaar na zijn eerste greep naar de macht in Madagaskar lijkt Andry Rajoelina (51) door de geschiedenis te zijn ingehaald. Terwijl de geruchten over een militaire coup aanzwollen, werd de voormalige dj en zakenman – die het eiland aan de oostkust van Afrika sinds 2009 als president leidde – maandag met een Frans militair vliegtuig het land uitgevlogen.
Maandagavond sprak Rajoelina voor het eerst sinds zijn vlucht. Vanuit „een veilige plek” riep hij op tot „respect voor de grondwet” en wees alle oproepen tot aftreden van de hand. De Franse president Emmanuel Macron sprak zijn bezorgdheid over de situatie in het land, maar bevestigde de evacuatie van Rajoelina niet.
Demonstranten eisten het vertrek van president Andry Rajoelina.
Met zijn vertrek kregen de Malagassiërs waarvoor ze wekenlang de straat op waren gegaan. Wat eind september begon als protest tegen gebrekkige levering van water en stroom, groeide uit tot een volksopstand tegen corruptie, armoede en autoritair bestuur. Afgelopen weekend nam het verzet – breed aangeduid de ‘Gen Z-opstand’ – een beslissende wending. Toen de machtige elite-eenheid CAPSAT van het leger zich bij de betogers aansloot, was het gezag van Rajoelina uitgehold. Zondag waarschuwde hij nog voor een staatsgreep. Een dag later zat hij in een Frans toestel richting La Réunion.
De machtsverhoudingen in de hoofdstad Antananarivo zijn verschoven. Nadat kolonel Mickaël Randrianirina, het CAPSAT-hoofd, zaterdag in een videoboodschap had verklaard „de oproep van het volk te beantwoorden,” sloten soldaten van zijn eenheid zich aan bij de menigte op het 13-Meiplein in de hoofdstad. Met hun tussenkomst kregen de demonstranten na weken van repressie opnieuw toegang tot het plein.
„Het is positief dat het leger inziet dat het de repressie niet langer kan steunen”, zegt Hony Rader, secretaris-generaal van maatschappelijke koepelorganisatie Collectif des citoyens et des organisations citoyennes (CCOC) telefonisch. „Maar even belangrijk is dat het leger zijn plaats kent: als beschermer, als vredesbewaker. Het moet helpen de crisis op te lossen, zonder zich in de politiek te mengen.”
In 2009 greep Rajoelina de macht na weken van massale protesten tegen president Marc Ravalomanana, die hij beschuldigde van corruptie en machtsmisbruik. De toen 34-jarige Rajoelina werd plots leider van het land, zonder verkiezingen of politieke ervaring.
Na zijn machtsgreep leidde Rajoelina, ooit een ambitieuze ondernemer en flamboyante burgemeester van Antananarivo, jarenlang een overgangsregime dat internationaal nauwelijks werd erkend, tot hij in 2014 onder druk de macht overdroeg en uitweek naar Frankrijk. Toen hij in 2018 weer verkiesbaar werd verklaard, keerde Rajoelina terug als zelfverklaard hervormer. Met de zogeheten treize velirano – dertien beloftes – wilde hij Madagaskar uit de armoede te trekken met banen, infrastructuur en onderwijs. Maar in werkelijkheid stagneerde de economie en groeide de afhankelijkheid van buitenlandse hulp. In 2022 leefde ruim driekwart van de bevolking onder de nationale armoedegrens. Elke nieuwe crisis — cyclonen, pandemie, inflatie — trof de bevolking harder dan de vorige.
Volgens Hony Rader, secretaris-generaal van het CCOC, verkeert Madagaskar sinds het tijdperk-Rajoelina in een vicieuze cirkel van politieke en economische crises. Zijn regeerstijl, zegt ze, werd gekenmerkt door grootse beloften en een pijnlijk gebrek aan daden. „Het fundamentele probleem is dat hij nooit heeft begrepen dat regeren betekent dat je de basisbehoeften van de bevolking moet beantwoorden.”
Rajoelina hield van camera’s en spektakel. Of het nu ging om de bouw van een groots amfitheater in het oude koningspaleis of een peperdure kabelbaan van 175 miljoen euro boven de hoofdstad: alles moest het beeld van vooruitgang uitstralen. Hij verscheen vaak in stijve ceremoniële pakken met opstaande kragen, sjaals en mantels die deden denken aan de koninklijke gewaden van de 19e-eeuwse Merina-dynastie, toen Madagaskar nog een koninkrijk was.
Volgens politicoloog Solofo Randrianja van de Universiteit van Toamasina probeerde hij zo het beeld hoog te houden van een verheven leider. „Een klassieke populist,” zegt Randrianja, „die zich voordeed als redder, de man die alles kon, die overal een oplossing voor had. Maar het uiteindelijk niet waarmaakte.”
Gaandeweg verschoof de macht steeds meer naar de coulissen van zijn regime. Zakenman Mamy Ravatomanga, al sinds 2009 zijn vertrouweling, groeide uit tot de invloedrijke maar schimmige spil van wat politicoloog Randrianja omschrijft als een „politiek-financiële maffia”. Zijn naam dook herhaaldelijk op in corruptiezaken, en hij was een van de belangrijkste doelwitten van de protesten afgelopen weken tot ook hij het land ontvluchtte.
Rajoelina had weinig geduld voor tegenspraak of inhoudelijk debat. Tijdens de coronapandemie prees hij een zelfbedachte kruidendrank aan als wondermiddel tegen Covid-19. „Intelligente mensen vervelen hem snel. Zijn visie op vooruitgang is altijd kinderlijk gebleven”, vatte een minister het ooit samen in de Franse krant Le Monde. „Rajoelina verlangde naar fans, niet naar kiezers”, zegt Randrianja. „Hij had geen enkele visie voor Madagaskar. Bedenk maar: dit is een man die dacht dat de komst van KFC [de Amerikaanse kipfranchise] de moderniteit naar Madagaskar bracht. Dát was zijn idee van ontwikkeling: oppervlakkig, symbolisch, zonder diepgang.”
De laatste jaren trok Rajoelina de macht verder naar zich toe en volgden de schandalen zich op. Nadat in 2023 bleek dat hij ook een Frans paspoort had, vonden de presidentsverkiezingen van dat jaar plaats in een sfeer van wantrouwen en protest. De oppositie zag een voorgekookte machtsstrijd en boycotte de stembusgang. Die verkiezing was „het begin van zijn val”, zegt historicus en politicoloog Solofo Randrianja. „Vanaf dat moment kampte hij met een groot legitimiteitsprobleem.”
Voor Madagaskar breekt nu een onzekere periode aan. De eerste politieke afrekeningen dienen zich al aan: in de buitenwijken van Antananarivo worden huizen van politici vernield, terwijl op sociale media voormalige bondgenoten van Rajoelina zich plots distantiëren van het regime dat ze jarenlang hebben gesteund.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC