Wetenschappers hebben in beelden van Mars meer dan duizend zandhozen ontdekt. De verschijnselen bieden naast visueel spektakel verse inzichten in de weerpatronen op de rode planeet. ‘Hier zou je behoorlijk vies van worden.’
is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
Zie je de kenmerkende krul van een tornado over de vlakten van het Amerikaanse Midden-Westen trekken, dan gebeurt dat vermoedelijk op een soundtrack van loeiende tornadosirenes. Wanneer daarentegen op buurplaneet Mars stof in spiraalvorm over het planeetoppervlak danst, hoeft niemand een snelle aftocht in de lokale stormkelder te maken. Stofhozen leiden op de rode planeet bovenal tot een parade van een tikje wazige, maar tot de verbeelding sprekende foto’s.
In totaal turfden onderzoekers onlangs zelfs 1.039 van zulke stoftornado’s in de beelden van Marssatellieten Mars Express en ExoMars.
In het vakblad Science Advances deelden ze hun conclusies. Daarnaast sloegen ze de gegevens op in een publieke database, zodat ook toekomstige onderzoekers ermee aan de slag kunnen.
Eerder dit jaar nog deelde ook de Amerikaanse Marsrover Perseverance beelden van een groep stoftornado’s aan de rand van de Jezero-krater. De grootste van het stel was zo’n 65 meter breed, grofweg de spanwijdte van een fors passagiersvliegtuig.
‘Als je daar zou staan, zou je je echter geen zorgen hoeven maken. De atmosfeer van Mars is zodanig dun dat het zou voelen als een zachte windstoot – hoewel je wel behoorlijk vies zou worden’ doordat je bedekt raakt met zand, zei atmosferisch onderzoeker Priya Patel destijds in een video van Nasa’s Jet Propulsion Laboratory, het instituut dat de Marswagen beheert.
De Martiaanse stoftornado’s zijn overigens beter vergelijkbaar met de stofhozen die je op aarde kunt treffen dan met volbloedtornado’s. Waar die laatsten ontstaan onder zogeheten supercel-stormen, krachtige roterende onweersbuien die achteloos strooien met bliksemschichten en hagelstenen van formaat golfbal, daar zijn stofhozen juist vaak zichtbaar op een zonnige middag, onder een blauwe hemel.
Dat wetenschappers geïnteresseerd zijn in stofhozen op de rode planeet, is dan ook niet vanwege acute veiligheidsoverwegingen, maar omdat de krullende luchtkolommen iets onthullen over de windpatronen in de Martiaanse atmosfeer.
‘Stofhozen maken de normaliter onzichtbare wind zichtbaar’, zegt Valentin Bickel van de universiteit van Bern, hoofdauteur van het artikel in Science Advances, in een persverklaring over de resultaten. ‘Door de snelheid van de hozen te meten en hun reisrichting vast te leggen, hebben we een begin gemaakt met het in kaart brengen van de wind op het Marsoppervlak. Dat was voorheen nog onmogelijk, omdat we over onvoldoende meetgegevens beschikten om zoiets te kunnen doen op de schaal van de gehele planeet.’
Het stof dat rondwappert in de wind op de rode planeet, speelt bovendien een belangrijke rol in het lokale weer. Waar stof op aarde uit de lucht wordt gewassen wanneer het regent, kan stof op Mars juist langdurig blijven hangen. Daar heeft het een matigende invloed op de temperatuur, doordat het overdag het zonlicht deels blokkeert (en het dus iets minder warm wordt) en ’s nachts juist de warmte iets beter vasthoudt.
Vandaar dat wetenschappers, om het klimaat van de rode planeet beter te leren doorgronden, graag in kaart willen brengen hoe en waar stof de lucht in waait. Voor die analyse zetten ze een zelflerend systeem in dat getraind werd om de stoftornado’s te herkennen.
Dat systeem ontdekte 1.039 windhozen, waarvan het bij 373 exemplaren ook de richting kon bepalen. De hozen bevonden zich overal op Mars, zelfs boven op bergen en vulkanen. Toch ontstond het gros ergens op wat de onderzoekers ‘source regions’ noemen, plekken waar de stoftornado’s ontstonden, waarna ze verder over de planeet trokken.
De krachtigste tornado’s haalden windsnelheden van bijna 160 kilometer per uur, een stuk sneller dan tot nog toe was gemeten vanaf de grond. De tornado’s verplaatsten zich bovendien een stuk sneller over het oppervlak dan de huidige weermodellen hadden voorspeld. En net als op aarde komen ze het meest voor tijdens de lente en zomer. Na een paar minuten losten de tornado’s meestal vanzelf weer op.
‘Wetenschappers kunnen onze metingen gebruiken om de windstromen te begrijpen op een locatie waar je wilt landen, zodat ze kunnen schatten hoeveel stof zich zal verzamelen op de zonnepanelen en dus hoe vaak die zichzelf moeten schoonmaken’, zegt Bickel.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant