Weer verkiezingen… Hoe zat het ook alweer? Wanneer is je stem ongeldig? En is een ‘stemfie’ toegestaan? Een kleine opfrisbeurt over het hoe en wat van verkiezingen zodat je op 29 oktober voorbereid in het stemhokje staat.
Woensdag 29 oktober openen stemlokalen hun deuren van half acht ’s ochtends tot negen uur ’s avonds. Als je op sluitingstijd al in de rij staat, mag je nog stemmen.
Jouw stem bepaalt de samenstelling van de 150 zetels in de Tweede Kamer en daarmee indirect hoe Nederland wordt bestuurd, en door wie.
Vergeet op verkiezingsdag niet je identiteitsbewijs (paspoort, rijbewijs of identiteitskaart) en stempas mee te nemen naar het stemlokaal. De stempas ontvang je uiterlijk twee weken vóór de verkiezingen op het adres waar je bent ingeschreven.
Heb je uiterlijk 15 oktober nog geen stembiljet ontvangen of ben je hem kwijtgeraakt? Dan kun je een vervangende stempas aanvragen bij je gemeente, aan de balie of via een online formulier op de website van elke gemeente. Bij de meeste gemeenten kan dit tot en met 24 oktober 2025.
Een verlopen identiteitsbewijs is geen smoes om niet te stemmen: een kiezer mag stemmen met een identiteitsbewijs dat op de dag van de stemming maximaal 5 jaar is verlopen.
Lees hier al onze artikelen over de landelijke verkiezingen op 29 oktober
Ruim negenduizend locaties veranderen op verkiezingsdag in een stemlokaal, van een onbewoond eiland in het Markermeer tot het Anne Frank Huis. Bijzondere stembureaus en mobiele stembureaus kunnen andere openingstijden hebben. Op waarismijnstemlokaal.nl vind je een overzicht van alle locaties, inclusief plekken met speciale voorzieningen zoals een stembureaulid dat gebarentaal kent of een kandidatenlijst in braille.
Je moet stemmen in je eigen gemeente. Wil je liever ergens anders stemmen? Dan kun je een kiezerspas aanvragen bij je gemeente, daarmee kun je in heel Nederland stemmen. De aanvraag kan aan de balie van de gemeente op vertoon van een identiteitsbewijs, of via een online formulier op de website van je gemeente. De gemeente moet een schriftelijke aanvraag uiterlijk vijf dagen voor de verkiezingen binnen hebben. Pas goed op je kiezerspas: je krijgt geen nieuwe als je hem verliest.
Bij de verkiezingen in 2023 waren er bijna 20.000 blanco stemmers en zo’n 23.000 ongeldige stemmers. Maar wat is het verschil? Als je geen vakje inkleurt op het stembiljet, stem je blanco. Het resultaat is hetzelfde als niet stemmen, alleen worden blanco stemmen wel meegeteld in het opkomstpercentage.
Je stem is geldig als het vakje volledig of gedeeltelijk rood is, dat mag met een stipje, een vinkje of een kruisje.
Een stem is ongeldig als er meerdere vakjes zijn ingekleurd, als iemand de naam van een kandidaat heeft opgeschreven in plaats van een vakje heeft ingekleurd, of als een andere kleur is gebruikt dan rood.
In theorie mag je een hartje op je stembiljet tekenen, of een potje boter-kaas-en-eieren tegen jezelf. Je stem wordt pas ongeldig verklaard als je op het stembiljet iets schrijft dat herleidbaar is naar jou, zoals je adres, telefoonnummer of een herkenbare handtekening. Dat komt omdat in Nederland het stemgeheim heilig is: niemand mag weten wat jij hebt gestemd.
Tot 2007 stemden kiezers op ‘stemcomputers’ in Nederland. Maar die bleken te hacken, waarna het rode potlood weer terugkwam. De definitieve verkiezingsuitslag werd wel nog per computer bepaald, maar ook die moest in 2017 uit het stemproces verdwijnen, wederom wegens hackgevaar.
Alle uitslagen worden nu met de hand geteld. Alles om te voorkomen dat het stemgeheim in gevaar komt. Het is vastgelegd in de Grondwet: niemand, van de overheid tot je buurvrouw, mag weten wie jouw stem krijgt. Daarom is het ook niet mogelijk om online te stemmen: met DigiD wordt jouw identiteit gekoppeld aan jouw stem, en zou het in theorie mogelijk zijn om jouw stem te achterhalen.
Per ongeluk Timmermans aangevinkt met je rode potlood terwijl je op Wilders wilde stemmen? Geen zorgen. Als je je vergist bij het invullen van je stembiljet, kun je een nieuwe vragen bij de voorzitter van het stembureau. De tweede keer wel goed opletten, want een nieuw stembiljet krijg je maar eenmalig.
Een selfie met je (ingevulde) stembiljet is toegestaan. Wel moet je ervoor zorgen dat het stemgeheim van andere kiezers wordt gewaarborgd; als je al vloggend het stemlokaal binnenkomt kan de voorzitter je daar dus op aanspreken.
Om het stemgeheim te waarborgen moet iedereen in zijn eentje stemmen. Maar, schrijft de Kiesraad, als duidelijk is dat van „enige beïnvloeding van een kiezer absoluut geen sprake” is, zoals een baby in een draagzak, knijpt de voorzitter van het stembureau vaak een oogje dicht.
Alleen mensen met een fysieke beperking – zoals een motorische of visuele handicap – mogen assistentie krijgen ín een stemhokje. Kiezers met een verstandelijke beperking of psychische stoornis mogen geen hulp in het stemhokje krijgen, maar wel uitleg buiten het stemhokje door een begeleider of stembureaulid over het proces.
Uiterlijk vier dagen voor de verkiezingen ontvang je per post de kandidatenlijst en de adressen van de (mobiele) stembureaus. Inmiddels is de kandidatenlijst definitief: met 27 partijen en in totaal 1.166 kandidaten. Nederland is verdeeld in twintig kieskringen: daarom kan de samenstelling van de kandidatenlijst er per regio anders uitzien.
Vaak stemmen kiezers op de nummer 1 van een partij: de lijsttrekker. Je kan natuurlijk ook op iemand die lager op de lijst staat stemmen, een zogenoemde ‘voorkeursstem’, omdat je het bijvoorbeeld belangrijk vindt om op een vrouw, een persoon van kleur, een jonge politicus, of iemand uit de regio te stemmen.
Met genoeg voorkeursstemmen kan iemand die op een ‘onverkiesbare’ plek staat, toch in de Kamer komen. Het overkomt een enkeling. Zoals Pieter Omtzigt in 2012, Lilianne Ploumen in 2017, of Kauthar Bouchallikht in 2021.
Nu wordt het een beetje technisch. Zodra bekend is hoe veel geldige stemmen zijn uitgebracht, wordt de ‘kiesdeler’ berekend: het totaal aan geldige stemmen gedeeld door het aantal zetels in de Kamer. De kiesdeler bepaalt hoe veel stemmen recht geven op één zetel.
Neem de vorige verkiezingen: toen zijn de 10.432.726 geldige stemmen gedeeld door de 150 zetels in de Tweede Kamer, wat de kiesdeler bracht op ongeveer 69.500 stemmen.
Een partij met 150.000 stemmen haalt de kiesdeler dus twee keer, en heeft twee ‘volle zetels’. Dan blijven er stemmen over, zogenoemde reststemmen, die samen ook nog goed zijn voor wat zetels. De restzetelverdeling wordt door het centraal stembureau berekend via het ‘systeem van de grootste gemiddelden’.
Om met voorkeurstemmen gekozen te worden moet een kandidaat 25 procent van de kiesdeler halen. Die voorkeursdrempel was in 2023 17.388 stemmen. Bij de vorige verkiezingen haalden 38 kandidaten deze drempel. De meesten stonden op plekken die sowieso een zetel kregen. Slechts één – Danielle Hirsch (GroenLinks-PvdA) – is echt met voorkeursstemmen de Kamer in gekomen.
In verkiezingstijd kun je niet ontsnappen aan een eindeloze stroom aan berichten over wie is gedaald of gestegen in de peilingen. Maar: wat heb je eraan als kiezer?
Peilingen zijn een momentopname. Politicoloog Tom van der Meer vergeleek ze vorig jaar in NRC met roestige metaaldetectors. „Ze geven ongeveer aan waar op het strand de schat ligt, maar niet precies.”
Nadat onderzoeksbureau Ipsos vorig jaar I&O overnam resteren drie grote peilingen in Nederland: Ipsos I&O, Verian in samenwerking met EenVandaag, en Peil.nl van Maurice de Hond. Peilingwijzer combineert Ipsos I&O met Verian/EenVandaag. Dat peilingen niet feilloos zijn, bleek tijdens de verkiezingen in 2023 toen ze de eindspurt van de PVV zwaar hadden onderschat: de slotpeiling van Ipsos zat er tien zetels naast, Maurice de Hond acht zetels.
Sommige kiezers zouden de peilingen gebruiken omdat ze op de ‘winnaar’ willen stemmen (het zogenoemde bandwagon effect), anderen gebruiken het om ‘strategisch’ te stemmen. Zo raden initiatieven als Stem op een Vrouw of Stem Jong aan om te kijken hoeveel zetels jouw partij krijgt in de peilingen, en om op de eerste vrouw of jongere te stemmen op een onverkiesbare plek, zodat diegene kans maakt om met voorkeursstemmen in de Kamer te komen.
Andere manieren om de peilingen ‘strategisch’ te gebruiken: stel dat je een sterk ‘midden’ belangrijk vindt, dan kun je ervoor kiezen op de grootste middenpartij te stemmen. Of door, als je wil dat er een linkse partij in de coalitie komt, bewust op een grotere partij te stemmen, zoals GroenLinks-PvdA in plaats van SP.
Maar: je keuze baseren op een „roestige metaaldetector” blijft een risico.
Als je bent gevloerd door de griep op verkiezingsdag of spontaan op businesstrip moet, zijn er drie opties om iemand anders te machtigen om voor jou te stemmen:
Bij alle drie de opties gelden andere manieren om het te regelen, zie deze website van de Rijksoverheid. Ook geldt: diegene die je machtigt is zelf stemgerechtigd, en moet tegelijkertijd jouw stem en de eigen stem uitbrengen.
Op het moment dat de stembureaus sluiten – 21.00 uur woensdagavond – wordt de eerste exitpoll bekend. De exitpoll is niet de definitieve uitslag van de verkiezingen; hij is gebaseerd op een steekproef van onderzoeksbureau Ipsos I&O.
Deze verkiezingen vraagt Ipsos I&O op zo’n 65 (van de ruim 9.000) stemlocaties aan kiezers op welke partij ze hebben gestemd. Deze plekken zijn zorgvuldig uitgezocht, zodat ze een dwarsdoorsnede van de samenleving vormen. Deelname is vrijwillig en anoniem. Bij vorige verkiezingen werkte ongeveer 80 procent van de kiezers op deze locaties mee, in totaal zo’n 75.000 mensen. Deze stemmen worden tussentijds geteld en doorgevoerd in een statistisch model.
Een halfuurtje voordat de stembussen sluiten, berekent Ipsos I&O de eerste exitpoll die de NOS om 21.00 uur bekendmaakt. Om 22.00 uur volgt een update, waarbij de laatste stemmen uit het onderzoek ook zijn meegenomen.
Bij de afgelopen verkiezingen was de exitpoll zeer betrouwbaar, en zat hij er slechts 1 à 2 zetels naast.
In de loop van de nacht druppelen steeds meer stemresultaten binnen. De voorlopige uitslag zal waarschijnlijk de volgende ochtend duidelijk zijn. Pas na acht dagen maakt de Kiesraad de definitieve uitslag bekend; die wijkt zelden af van de voorlopige uitslag.
En dan begint het grote wachten op een coalitie.
Voor een overzicht, klik op ‘meer’
Frans Timmermans
Dilan Yesilgöz
Joost Eerdmans
Rob Jetten
Henri Bontenbal
Laurens Dassen
Eddy van Hijum
Mirjam Bikker
Jimmy Dijk
Lidewij de Vos
Stephan van Baarle
Chris Stoffer
Frans Timmermans
Mis je iets? Mail ons op slimleven@nrc.nl
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Stukken die je helpen om je leven fijner en je carrière beter te maken
Source: NRC