Unieke maatregel Met een obscure wet grijpt het Nederlandse kabinet in om ‘ernstig wanbestuur’ bij de Nijmeegse chipfabrikant Nexperia te stoppen. Waarom moest de Chinese eigenaar Wing wijken?
Kantoor van onder meer Nexperia in Nijmegen. De Nederlandse regering en de Ondernemingskamer van het gerechtshof in Amsterdam hebben ingegrepen bij de chipmaker.
Opnieuw is de Nederlandse chipindustrie het middelpunt van de geopolitieke strijd over technologie. Dit keer gaat het niet om miljoenen kostende ASML-machines, maar om de goedkope, simpele transistors die chipfabrikant Nexperia produceert.
Het Nederlandse kabinet grijpt op een ongebruikelijk harde manier in bij Nexperia. Met behulp van een obscure wet en een besloten uitspraak van de Ondernemingskamer wordt de Chinese topman Zhang Xuezheng (‘Wing’) aan de kant geschoven. Wing is de man achter Wingtech, de Chinese holding die Nexperia in 2019 kocht.
Na berichtgeving van NRC publiceerde het ministerie van Economische Zaken zondagavond een persbericht. Vanwege de “significante omvang en urgentie van bestuurlijke tekortkomingen” bij Nexperia heeft het ministerie besloten de Wet beschikbaarheid goederen in te zetten. Het is voor het eerst dat deze wet, bedoeld voor oorlogen en andere rampspoed, wordt gebruikt. Het bedrijf blijft gewoon chips produceren, maar de overheid heeft nu wel de mogelijkheid om besluiten binnen het bedrijf terug te draaien. Zo’n ingreep is nog nooit voorgekomen in Nederland. In feite staat het bedrijf een jaar lang onder curatele.
Bestuursleden van Nexperia stapten vorige week naar de Amsterdamse Ondernemingskamer die Wing op non-actief zette. Wing is woedend, hij stelt dat het conflict gaat om geopolitieke vooroordelen, meldden Chinese media. De koers van Wingtech kelderde maandagochtend met 10 procent. Meteen legde de beurs van Shanghai de handel in het aandeel stil. Wat is er aan de hand?
Het hoofdkantoor van Nexperia is gevestigd in Nijmegen. Het bedrijf maakt relatief eenvoudige schakelaars (diodes) en chips die in vrijwel alle elektronica voorkomen. Dat zijn goedkope onderdeeltjes van maar een paar millimeter in doorsnede. Omdat Nexperia ze in grote oplages vervaardigt (meer dan 100 miljard stuks per jaar), levert dat toch een omzet van 2 miljard euro per jaar op.
Met 12.500 medewerkers en fabrieken in Hamburg, Manchester, China, Maleisië en de Filippijnen is Nexperia een wereldspeler met Nederlandse roots. Het is een voormalige divisie van chipfabrikant NXP, ooit dochter van elektronicagigant Philips. Die erfenis is zichtbaar: ook nu nog staan in de Chinese Nexperia-fabriek in Dongguan decennia oude Philips-machines te stampen.
NXP verkocht zijn divisie ‘Standard Products’ in 2017 voor 2,75 miljard dollar aan een Chinese investeerdersgroep. Die verzelfstandigde het bedrijf, maar behield het hoofdkantoor in Nijmegen. Wingtech nam Nexperia in 2019 over. Beide deals kregen destijds groen licht van de Amerikaanse en Chinese toezichthouders.
Aanvankelijk leek het er dus op dat Nexperia geen last zou krijgen van de ontluikende techoorlog tussen de VS en China. De discussie over exportrestricties ging immers alleen over hoogwaardige chips en geavanceerde chipapparatuur, zoals ASML die maakt.
Maar ook simpele halfgeleiders kunnen van cruciaal belang zijn. Dat werd duidelijk tijdens de coronapandemie. Autofabrikanten moesten productielijnen stilleggen, omdat er gebrek was aan relatief simpele chips.
Na de pandemie liepen de geopolitieke spanningen tussen de VS en China verder op. Wing zag zijn expansiekansen in Europa in de VS afnemen, omdat Nexperia gezien werd als een Chinees bedrijf. Dat was bijvoorbeeld het geval toen het een net aangekochte fabriek in het Verenigd Koninkrijk (Newport) in 2022 weer moest afstoten. De Britse overheid beschouwde de overname als een gevaar voor de nationale veiligheid en keurde die op basis van een nieuwe wet met terugwerkende kracht af.
Economische Zaken kan sinds 2023 gebruikmaken van een wet die overnames toetst op basis van veiligheid (Vifo). Maar die geldt met terugwerkende kracht slechts tot 2020. Om veranderingen bij Nexperia af te dwingen moest Economische Zaken dus een ander middel inzetten.
Chipfabrikant Nexperia trok zelf aan de bel over het wanbestuur van Wing, maar wat hij precies verkeerd deed, wil het bedrijf niet zeggen. Volgens ingewijden die NRC sprak, is een van risico’s de benoeming van Chinese personen op strategische plekken. In noodsituaties – vandaar de inzet van die noodwet – zou Europa minder grip hebben op de eigen chipproductie. Een andere optie: Wing heeft naast Wingtech ook andere Chinese bedrijven onder zijn hoede. Daar zou sprake kunnen zijn van belangenverstrengeling en op die manier zou mogelijk ‘cruciale kennis’ kunnen weglekken, zoals Economische Zaken het beschrijft.
Wing (50) verkocht eerder dit jaar enkele onderdelen van Wingtech, nadat de Amerikaanse overheid zijn holding op de Entity List plaatste van het Bureau of Industry and Security. Dat is een snel uitdijende lijst van voornamelijk Chinese bedrijven die zonder vergunning geen Amerikaanse technologie mogen kopen. Sinds 1 oktober valt ook Wingtech-dochter Nexperia onder die strengere exportrestricties.
De zorgen over Wings rol lijken niet direct in verband te staan met de aangescherpte Amerikaanse maatregelen, of met de strenge exportbeperkingen op zeldzame metalen die China vorige week afkondigde. Die hebben potentieel impact op de productie van Nederlandse chipmachines en maken tegelijk onderdeel uit van het diplomatieke spel over mogelijke verdere restricties op ASML.
De wet is echter niet gericht tegen andere landen, benadrukt EZ in de toelichting. Maar deze gebeurtenissen volgen elkaar wel erg snel op. In elk geval toont de Nederlandse overheid met deze verregaande ingreep bij Nexperia dat het de naïviteit over het strategisch belang van de eigen chipindustrie, en die van Europa, van zich heeft afgeschud.
Het is de eerste keer dat een minister gebruikmaakt van de Wet beschikbaarheid goederen, bevestigt een woordvoerder van het ministerie van Economische Zaken. En dat terwijl de wet al sinds 1952 bestaat. “Het is een echte Koude Oorlog-wet, die is ontstaan in de context van de wederopbouw en de strategische bevoorrading na de Tweede Wereldoorlog”, zegt hoogleraar economisch bestuursrecht Pim Jansen van de Erasmus Universiteit Rotterdam. “Dat de wet nu is ingezet is echt historisch.”
De wet is bedoeld om de Nederlandse overheid in staat te stellen om de beschikbaarheid van essentiële goederen te waarborgen, zegt Jansen. Alle ministers zijn bevoegd om hiervoor een ‘algemeen of bijzonder bevel’ te geven, ter voorbereiding op noodsituaties. Met de wet in de hand kan de overheid sterk interveniëren in de bedrijfsvoering. Jansen: “De overheid kan producenten bijvoorbeeld verplichten dat zij zonder vergunning niets mogen veranderen aan cruciale productiemiddelen. Of voorschrijven dat bepaalde veranderingen in de bedrijfsvoering alleen met toestemming mogen plaatsvinden.”
De vraag is volgens Jansen of er in het geval van Nexperia sprake is van een noodsituatie of omstandigheden die daarmee vergelijkbaar zijn. “Valt slecht bestuur of risico op strategische afhankelijkheid onder buitengewone omstandigheden? Is het een kwestie van nationale en Europese economische veiligheid of schuurt het tegen economisch protectionisme aan? In dat laatste geval mag deze ingreep echt niet.” Vanwege de summiere informatie die de minister tot nu toe heeft gegeven zijn deze vragen nog moeilijk te beantwoorden.
In het persbericht schrijft het ministerie dat partijen tegen het besluit in bezwaar kunnen gaan bij de rechter.
Op woensdag 1 oktober hebben het Nederlandse moederbedrijf van Nexperia en een aantal bestuurders om een spoedzitting gevraagd bij de Ondernemingskamer, aan afdeling gespecialiseerd in conflicten binnen een organisatie. Verzoek: schors de Chinese bestuurder Zhang Xuezheng en haal de controle over de aandelen van Nexperia weg bij de Chinese aandeelhouder en breng die onder bij een onafhankelijke partij. Volgens de Chinese eigenaar van Nexperia hebben de rechters nog op dezelfde dag voldaan aan dat verzoek, zonder een zitting te houden. Op maandag 6 oktober is deze noodmaatregel wel op een besloten zitting behandeld, stelt het Chinese moederbedrijf Wingtech in een officiële verklaring. Op 7 oktober zou de Ondernemingskamer uitspraak hebben gedaan en de noodmaatregelen in stand hebben gehouden.
Het gerechtshof Amsterdam is ongekend gesloten over deze zaak. Een woordvoerder weigert iets te zeggen over Nexperia. Het hof wil zelfs niet bevestigen of er vorige week een zitting is geweest van de Ondernemingskamer, al dan niet achter gesloten deuren, of dat er een uitspraak is gedaan. De woordvoerder van het gerechtshof kon maandag niet zeggen op grond van welke wet- of regelgeving absolute geheimhouding rond de chipfabrikant wordt betracht.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC