Geschiedenis Zestig jaar nadat de foto ‘De laatste Jood van Vinnytsja’ voor het eerst aan de wereld werd getoond, heeft een Duitse historicus de naam van de SS’er achterhaald die in 1941 de trekker overhaalde.
De Duitse SS'er Jakobus Onnen staat op het punt een Joodse man door zijn hoofd te schieten.
Het is één van de beroemdste foto’s uit de Tweede Wereldoorlog: een man zit op zijn knieën voor een open massagraf. Zijn blik is gericht op een punt in de verte. Schuin naast hem staat een bebrilde soldaat in uniform, die een pistool richt op zijn achterhoofd. Even verderop kijkt een groep Duitse militairen onbewogen toe. Dit beeld is de geschiedenis ingegaan als The last Jew in Vinnitsa. De Duitse historicus Jürgen Matthäus heeft nu met 99 procent zekerheid de identiteit van de schutter vastgesteld: het gaat om de destijds 33-jarige SS’er Jakobus Onnen. Matthäus publiceerde zijn bevindingen in september in het Zeitschrift für Geschichtswissenschaft.
De historicus, tot maart van dit jaar hoofd onderzoek bij het United States Holocaust Memorial Museum in Washington DC, slaagde erin de dader te identificeren met hulp van een dagboek, diens nabestaanden en AI. Matthäus ontdekking kende een lange aanloop. In 2013 publiceerde hij ‘”The last Jew in Vinnitsa”: Reframing an Iconic Holocaust Photograph’ in het tijdschrift Holocaust in Genocide Studies. In dit artikel slaagde hij er als eerste in de precieze plek en datum van de massa-executie van deze groep Joden vast te stellen.
De foto van de executie kreeg voor het eerst bekendheid in 1961, tijdens het proces tegen Adolf Eichmann. Toen werd het beeld verspreid door een Amerikaanse persbureau, met de mededeling dat een Holocaustoverlevende het in 1945 kort na zijn bevrijding in bezit had gekregen. Op een gegeven moment kreeg de foto om onduidelijke reden de naam ‘De laatste Jood van Vinnytsja’. Vinnytsja is een stad tweehonderd kilometer ten zuidwesten van Kiev, die in de zomer van 1941 door de Duitsers werd veroverd.
Deze associatie klopt niet, ontdekte Matthäus. Een vondst in een dagboek van ene Walter Materna maakte duidelijk dat de scène zich ergens anders had afgespeeld. Deze Oostenrijkse soldaat schreef op 28 juli 1941 over de „executie van 70 Joden en 1 Ariër”. Tussen de pagina’s lag een afdruk van de foto die bekend staat als ‘De laatste Jood van Vinnytsja’. Op de achterkant had Materna echter geschreven: „Ende Juli 1941. Erschießung von Juden durch die SS in der Zitadelle Berditschew”. Berdytsjiv ligt tussen Kiev en Vinnytsja in.
Rondom deze ontdekking was in 2023 veel publiciteit in de Duitse media, waarna een gepensioneerde leraar zich meldde bij Matthäus. Deze man zei dat de schutter op de foto leek op een oom van zijn echtgenote. Van deze SS’er waren foto’s uit de oorlog overgeleverd waarop hij in uniform stond afgebeeld.
De leraar gaf Matthäus niet de naam van de oom van zijn vrouw, maar wel een aantal biografische details over diens leven, zoals geboortejaar en -plaats, het jaartal van zijn intreding in de SS (1932) en zijn sterftejaar 1943, toen hij sneuvelde in gevecht met partizanen. Met deze gegevens leverde een zoektocht in het archief Matthäus de naam Jakobus Onnen op. Hij diende in Einsatzgruppe C, een Duitse eenheid die achter het front in de Oekraïne tienduizenden Joden heeft vermoord door ze bij massa-executies neer te schieten. Deze moordgolf, waarbij ruim een miljoen Joden omkwamen, wordt wel de ‘Holocaust met kogels’ genoemd, omdat hij plaatsvond voordat de nazi’s gaskamers in gebruik namen.
Hierna stuurde diens familie de historicus drie foto’s van de SS-oom. Een AI-programma van het onderzoekscollectief Bellingcat dat deze beelden vergeleek met de foto uit het dagboek van Materna – die was scherper dan de versie die in 1961 in omloop kwam – gaf een match met 99 procent zekerheid.
Onnen was tot de zomer van 1939 leraar Frans, Engels en gymnastiek op de Deutschen Kolonialschule in Witzenhausen. Pas vanaf dit moment werd hij echt actief in de SS: hij diende eerst als bewaker in concentratiekamp Dachau en vertrok in 1941 naar het Oostfront als lid van Einsatzgruppe C. Twee jaar later kwam hij hier om het leven.
De naam Jakobus Onnen staat op een gedenkplaat met oorlogsslachtoffers in de stad Weener in Oost-Friesland, nabij zijn geboorteplaats. In een reactie op Matthäus’ ontdekking zegt het Heimatmuseum dat het monument verzorgt dat wordt overwogen de naam van Onnen te verwijderen, of er een informatiebordje naast te plaatsen.
De naam van het slachtoffer van Onnen is nog altijd onbekend.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC