Komend jaar wordt zijn 50ste sterfdag herdacht met een stipnotering op de Werelderfgoedlijst: modernistisch architect, industrieel ontwerper en wereldverfraaier Alvar Aalto. Een esthetische pelgrimstocht in zijn thuisstad Helsinki.
is reisjournalist voor de Volkskrant.
‘Het ultieme doel van de architect is het creëren van een paradijs. Elk huis, elk architectonisch product zou een vrucht moeten zijn van onze inspanning om voor de mens een aards paradijs te creëren.’ Was getekend: Alvar Aalto (1898-1976). Op een zaterdagavond in oktober neem ik plaats in zo’n paradijs: een restaurant op de achtste verdieping van het Industrieel Paleis boven het Esplanadepark in Helsinki. Ik ben de eerste gast; vanaf zes uur stipt loopt het vol, niet veel later is elk tafeltje bezet. Het uitzicht op de Finse hoofdstad bij zonsondergang is subliem en dankzij de ambiance reis ik terug in de tijd – terug naar de zomer van 1937.
Misschien is het de akoestiek; de door open ramen binnendwarrelende buitengeluiden, de jazzmuziek uit het plafond, rinkelende glazen, borden en bestek op tafel, het personeel dat over het wollen tapijt schuifelt, de conversaties van andere gasten – alles klinkt gedempt, alsof het door de omgeving wordt geabsorbeerd. Misschien komt het door het Frans-Finse eten; de witvistartaar met gerookte zure room en Osciëtra-kaviaar vooraf, knolselderij met geitenkaas en kruisbes, snoekbaarsdumpling met mierikswortel in paddenstoelenconsommé, geroosterde eend met peer in ijscidersaus, een kamillecakeje met zwarte bessen en huisgemaakte honing toe – elk van de vijf gangen van het maandelijks wisselende Grand Menu is een culinair kunstwerkje.
Maar nee, het is toch vooral het interieur dat van Ravintola Savoy zo’n prettige plek maakt. Dit restaurant werd in 1937 ingericht door Alvar Aalto en werd ruim tachtig jaar later gerestaureerd. Van de spiegelwand en berkenhouten scheidingswanden in de hal via het restaurant met mahoniehouten muren en een lichtkoof van schuine latten met groene klimop, gestoffeerde zitbanken en clubstoelen met boven de tafels gouden hanglampen, tot de staande lampen in de serre – alles is ontworpen door Aalto en is origineel of getrouw gerepliceerd. Wat blijkt: eten smaakt beter in een aards paradijs.
In de bemiddelde buitenwijk Munkkiniemi staat het huis dat Alvar Aalto in 1934 voor zichzelf ontwierp. Van buiten oogt het als een modernistische bunker, met slechts een raampje en een voordeur, maar van binnen is het een aards paradijs met witte muren, blond en bruin hout, groene planten en grote ramen die uitkijken op de landschapstuin. Het ontwerp is een mix van strak functionalisme in klare lijnen met traditionele Finse, Scandinavische en Japanse invloeden – lang voordat Japandi een designtrend was – en is tegelijkertijd praktisch en comfortabel. In de woonkamer een vleugel, open haard, luie stoelen en sfeervolle verlichting, een bakstenen trappetje leidt naar de bibliotheek, de eetkamer biedt veel bergruimte en op de tekentafel valt natuurlijk licht.
Naarmate Aalto’s faam groeide, werd zijn ontwerpstudio aan huis te klein. Vijfhonderd meter verderop verrees daarom in 1955 een atelier met genoeg werkplekken voor een legertje aan leerlingarchitecten, plus een grote en hoge witte zaal voor de maestro zelve, met alle ruimte voor blauwdrukken, maquettes en prototypes. Een horizontale gebogen raampartij kijkt uit op een binnentuin die met leistenen zitbankjes fungeerde als amfitheater voor presentaties – op de grote witte muur werden dia’s geprojecteerd. Aalto woonde en werkte in zijn huis en studio tot zijn dood in 1976.
Alvar Aalto werd geboren in het West-Finse dorp Kuortane en getogen in de Centraal-Finse stad Jyväskylä. Hij studeerde architectuur aan de Technische Universiteit van Helsinki, opende in 1923 zijn eerste praktijk onder de naam ‘Bureau voor Architectuur en Monumentale Kunst’ en geldt nu als een van de invloedrijkste architecten van de 20ste eeuw. Zijn ontwerpen zijn te vinden in Denemarken, Zweden, Duitsland, Estland, Zwitserland, de VS en verspreid over Finland. Begin dit jaar werden dertien van Aalto’s ontwerpen collectief voorgedragen voor vermelding op de Werelderfgoedlijst van Unesco. De beslissing hierover wordt verwacht in 2026 – vijftig jaar na zijn dood.
In Helsinki zijn meer Aalto’s te bezichtigen, van buiten en soms ook van binnen. Voor pensioenfonds Kela ontwierp hij een hoofdkantoor en een wooncomplex voor de medewerkers. In het Kulttuuritalo traden Jimi Hendrix, Queen en Lady Gaga op. Het hoofdkantoor van bosbouwbedrijf Stora Enso heet in de volksmond de Sokeripala (suikerklont) en is net als de recentelijk gerestaureerde Finlandia-hal bekleed met wit Carrara-marmer. Wat deze gebouwen gemeen hebben, is dat ze van binnen vriendelijker zijn dan van buiten – zo oogt het Cultuurhuis als een raamloze blokkendoos en detoneert de minimalistische ‘Suikerklont’ danig met de klassieke architectuur van de aanpalende Oespenski-kathedraal en het presidentieel paleis.
Behalve gebouwen ontwierp Aalto ook meubels, lampen en glaswerk. Zijn organisch gevormde vaas uit 1936 was oorspronkelijk bekend als de Savoy-vaas, want ontworpen voor het gelijknamige restaurant. De Aalto-vaas, zoals hij nu heet, wordt nog altijd geproduceerd door de Finse glasfabriek Iittala. Aalto’s meubels worden gemaakt door het mede door hem opgerichte Artek. Zoals de berkenhouten kruk E60, met drie gebogen poten die de koper zelf nog even aan de ronde zitting moest schroeven – wie weet bracht dat IKEA-oprichter Ingvar Kamprad wel op het idee om ook platte pakketten te gaan verkopen.
In de straat Keskuskatu in het centrum van Helsinki zijn nog twee Aalto-bouwwerken te vinden, beide met een koperen gevel en witmarmeren interieur. Op nummer 3 het kantoorgebouw Rautatalo alias het IJzerpaleis, zo genoemd vanwege de ijzerwarenhandels die er gevestigd waren, en op nummer 6 het Kirjatalo of Boekenpaleis. Daar huist sinds 1969 de academische boekwinkel, dé plek om architectuur- en designboeken te kopen. Café Aalto op de tweede verdieping is ingericht met door Aalto ontworpen zwartleren stoelen, marmeren tafeltjes en koperen lampen. Wat blijkt: ook koffie met een stuk taart smaakt beter in een aards paradijs.
Heenreis
Per trein van Nederland via Osnabrück naar Hamburg (bahn.de/nl), nachttrein naar Stockholm (sj.se of snalltaget.se) en veerboot naar Helsinki (vikingline.com of tallink.com); totale reisduur 40 uur.
Bezoeken
Woonhuis en studio van Alvar Aalto zijn te bezoeken per rondleiding, resp. € 32 en € 22, vooraf boeken essentieel; shop.alvaraalto.fi. Bij restaurant Savoy kost het Grand Menu € 136 exclusief drankjes; savoyhelsinki.fi. Architectuur- en Designmuseum: admuseo.fi.
Meer informatie
visitfinland.com, myhelsinki.fi, alvaraalto.fi
Reageren? reisgids@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant