Column Meer geld naar defensie is nodig. Openheid daarover van politieke partijen is goed, verantwoording nog beter. En pas op voor verspilling, waarschuwt Marike Stellinga.
Eigenlijk is het een toonbeeld van politieke moed. Bijna alle grote partijen hebben vrijdag hun kaarten laten zien in de doorrekening van de verkiezingsplannen. We weten nu hoe ze een grote sprong in defensie-uitgaven willen gaan betalen.
Juist nu het financieel krapper wordt, en keuzes onvermijdelijk pijnlijker, is het een applaus waard dat tien partijen (GroenLinks-PvdA, CDA, VVD, D66, JA21, ChristenUnie, BBB, NSC, Volt, SGP) vrijwillig meedoen aan de oerHollandse traditie van het doorrekenen. Zíj kunnen geen gratis bier verkopen. Die moed heeft Geert Wilders niet. Hij weigert zijn plannen financieel te onderbouwen. De verschillen tussen de partijen die dat wel durven, zijn groot. Het politieke midden is niet één pot nat, bleek vrijdag bij de doorrekening door de economen van het Centraal Planbureau (CPB).
Eerste verschil: niet elke partij heeft de hele verhoging van de defensie-uitgaven tot 2035 al ingeboekt en betaald. Nederland moet in 2035 ruim 19 miljard euro per jaar meer aan defensie uitgeven, om de Navo-norm te halen van 3,5 procent van het bbp. Zes partijen hebben daarvoor plannen ingediend. GroenLinks-PvdA, NSC, BBB niet. Zij verhogen de uitgaven tot 2030, het laatste jaar van het aanstaande kabinet. De verdere oploop is aan het kabinet dat daarna aantreedt. Volt wil meer betalen via de EU.
Waar partijen de pijn van die hogere uitgaven terecht laten komen, verschilt helemaal sterk. De VVD kiest voor bezuinigen: op onderwijs en ontwikkelingssamenwerking. In de gezondheidszorg en de sociale zekerheid versobert de VVD allerlei regelingen zodat de uitgaven aan deze twee grote posten veel minder hard groeien dan bij ongewijzigd beleid het geval zou zijn. Zo gaat de AOW-leeftijd sneller omhoog, worden uitkeringen WW en WIA versoberd en wordt het basispakket bevroren (geen nieuwe behandelingen).
GroenLinks-PvdA kiest daarentegen voor forse belastingverhogingen, vooral op bedrijven en vermogen. En wil juist méér uitgeven aan de gezondheidszorg. Daarmee is die partij de grote uitzondering. Want alle andere partijen willen de groei in de zorguitgaven afremmen, bijvoorbeeld door het eigen risico niet te verlagen zoals het gevallen kabinet-Schoof van plan was.
D66 en CDA zitten tussen de VVD en GroenLinks-PvdA in. Ook D66 verhoogt de lasten op bedrijven aanzienlijk. Het CDA doet dat veel minder. De ‘vrijheidsbijdrage’ van CDA-leider Henri Bontenbal is neergeslagen in een verhoging van de inkomstenbelasting, de btw en de winstbelasting. Beide partijen verschuiven, net als GroenLinks-PvdA, belastingdruk van arbeid en inkomen naar vermogen en winst. Beide partijen versoberen regelingen in de zorg. En dan zijn er partijen die de schuld laten oplopen om de defensie-uitgaven te betalen: NSC, SGP, Volt.
Het gevaar is nu dat politieke partijen denken dat met het betalen van die 3,5 procent het zware werk is gedaan. Maar de herculestaak begint pas. Nu moet een nieuw kabinet dat zuur bij elkaar geschraapte geld slim uitgeven. Want hoe kopen we daar de komende tien jaar zoveel mogelijk veiligheid voor?
Een kneitermoeilijke opdracht. Zo is er het levensgrote probleem dat Europese landen heel snel veel meer militair materieel willen kopen, maar nieuwe fabrieken niet 1-2-3 uit de grond zijn gestampt. En dus moet je niet gek opkijken dat de prijzen van militair materieel hard stijgen. Dikke kans op defensie-inflatie.
Naar 3,5 procent gaan, is helemaal niet moeilijk, zei Pieter Hasekamp, directeur van het CPB deze week bij het Wim Drees-seminar. „Als je de prijzen van alles wat je nu koopt verdubbelt, zit je al op 3,5 procent, maar dan heb je geen extra veiligheid gekocht.” En dan heeft de samenleving pijnlijke maatregelen getroffen voor niks.
Er is volgens Hasekamp een fors risico op verspilling. „Het wordt al een enorme uitdaging om dat geld überhaupt uit te geven, laat staan op een goede manier.” Wat nodig is: veel meer Europees coördineren, zodat overheden elkaar niet beconcurreren.
Eigenlijk lijkt er een stap overgeslagen. Er is tot nu toe weinig debat over waar die 19 miljard euro precies voor nodig is. Hoe komt de Navo tot 3,5 procent? Zou het niet met 3 procent kunnen? Misschien is er eigenlijk 4 procent nodig.
De Navo heeft een inventarisatie gemaakt van de extra militaire capaciteiten die het nodig acht van elk Europees land. Over die inventarisatie wordt de Tweede Kamer vertrouwelijk geïnformeerd. Begrijpelijk misschien, je wil de vijand niet onnodig wijs maken. Maar ook gek, nu we uiteindelijk elk jaar ruim 19 miljard euro extra gaan uitgeven. In een democratie is het gebruikelijk om grote extra uitgaven te bediscussiëren. Waar gaan we die aan spenderen? Is dat slim over Europa verdeeld? Wees enigszins open over het Navo-plan, suggereerde Hasekamp deze week. „Er wordt heel geheimzinnig over gedaan.”
Een uitgavennorm is in een bondgenootschap als de Navo begrijpelijk. Zonder die norm is het waarschijnlijk lastiger om te beoordelen of elk Navo-lid genoeg investeert. Het voorkomt bovendien een freeride van landen die ver van Rusland afliggen. Maar een uitgavennorm als 3,5 procent heeft ook iets geks. Stel dat je dezelfde veiligheid goedkoper kan bereiken. Mooi toch?
Let wel: ik geloof onmiddellijk dat we veel extra geld in defensie moeten steken. Europa moet zich zonder Amerikaanse hulp kunnen verdedigen. We zijn minder veilig en de staat van ons leger is verre van toereikend. Dit kost veel geld. Maar juist als je een doel belangrijk vindt, moet je het geld ervoor zorgvuldig uitgeven. Zodat je er zoveel mogelijk veiligheid voor koopt.
Luister ook naar de podcast Zo simpel is het niet, deze week over: Het is tijd om te kiezen: wat voor economie wil Nederland zijn?
Marike Stellinga (marike.stellinga@nrc.nl) is redacteur van NRC en kijkt op deze plek met een economische bril naar ontwikkelingen in politiek en samenleving.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Een overzicht van de verhalen die de economieredactie vandaag heeft gemaakt
Source: NRC