nieuwsbriefMachtige Tijden
Machtige Tijden De diepe val van het CDA in 2012. De ondergang van NSC dit jaar. De neerwaartse spiraal waartegen VVD en BBB deze campagne moeten vechten. Telkens blijkt dat partijen die kiezen voor samenwerking met Wilders een torenhoge electorale prijs betalen. Ook is duidelijk welke kiezers hechten aan stabiel bestuur, en welke niet. Het verklaart waarom vooral waarom de VVD op een dwaalspoor is beland.
Geert Wilders, Caroline van der Plas en Dilan Yesilgöz in de Tweede Kamer.
Nederland veranderde in 2023 van een centrumrechts land in een rechts land, en dat heeft ook gevolgen in campagnetijd. De rechtse dominantie zorgt ervoor dat migratie voor de meeste kiezers (38 procent) opnieuw het voornaamste thema is, las ik bij Ipsos I&O. Wonen (29 procent) staat op twee.
Het leidt er niet per se toe dat het beleidsdebat over migratie inhoudelijker wordt. Dat werd dinsdag duidelijk in de Eerste Kamer, waar de verkiezing van de nieuwe voorzitter logischerwijs de aandacht trok, maar een boeiende deskundigenbijeenkomst over het asielbeleid er bekaaid afkwam.
Het ging onder meer over het besluit van de Tweede Kamer om illegaal verblijf op voorstel van de PVV strafbaar te stellen. Uitvoeringsorganisaties kregen het woord.
De politie benadrukte dat deze wetgeving „onvoldoende duidelijkheid biedt”, zodat ze „zorgen blijft hebben over de uitvoering”. De VNG wees op personeelstekorten bij allerlei instanties zodat straks „de maatregel juridisch wel bestaat” maar „niet handhaafbaar” is. Er dreigt dan „een schaduwsamenleving” te ontstaan die „de veiligheid in de openbare ruimte” belast.
Eerder toonden onder meer de Raad voor de Rechtspraak en de Dienst Terugkeer en Vertrek soortgelijke scepsis. Bottomline: populair plan, slecht idee.
Dit zijn geen onbekende geluiden. Maar als het verlangen naar minder migratie zo groot is dat het evenwicht uit het bestel verdwijnt, is het gevolg dat de campagne vooral draait om slogans („asielstop”) en dit soort elementaire kritiek vrijwel onbesproken blijft.
Niet dat alle lijstrekkers die kritiek negeren. Maar het thema wordt al zolang gedomineerd door één geluid („minder, minder”) dat zij nog weinig kans maken het debat te verleggen. En zo bestaat het reële gevaar, enkele jaren na de Toeslagenaffaire, dat de politiek opnieuw onuitvoerbare maatregelen treft die niets oplossen maar wel ongemakkelijke bijeffecten hebben.
In de toelichting van Ipsos I&O op de laatste peiling vond ik nog een boeiend feitje: welke drie partijen weten op dit moment zelfs niet de helft van hun kiezers uit 2023 vast te houden? Dit zijn, inderdaad, de drie die in 2023 in zee gingen met de PVV.
Van NSC wisten we dit al een tijdje. De partij die in de zomer van 2024, toen de zon weer ging schijnen, door Geert Wilders nog van harte werd verwelkomd in de coalitie, werd elf maanden later, nadat de PVV-baas het kabinet had laten vallen, door hem weggezet als Nationale Sabotage Club. Dansen op een lijk: daar is Wilders goed in.
Maar nu ook VVD en BBB er niet in slagen de neerwaartse spiraal te doorbreken, brengt dat een pijnlijker feit aan het licht: elke partij die de premier niet levert en toch besluit samen te werken met Wilders, belandt in een vrije val.
Het CDA, in de jaren nul doorgaans goed voor een kwart van stemmen, zakte in 2012, na twee jaar samenwerking met de PVV, terug naar 8,5 procent. De VVD, die in de jaren tien meestal ook op een kwart van de stemmen zat, staat nu in de Peilingwijzer op een slordige 8 á 10 procent. En BBB, in 2023 nog de grootste bij de Statenverkiezingen, valt virtueel terug naar 2 á 3 procent.
Het zegt veel over de relatieve betekenis van Wilders als virtuele koploper: alleen partijen met het politieke gevoel van een banaan zullen nog met hem in zee gaan.
Intussen verspreiden VVD en BBB een geur van verder verval. Het BBB-verkiezingsprogramma bevat een cryptische tekst over de Raad van State als hoogste bestuursrechter: de partij wil het blijkbaar te hoge politieke gehalte van de Raad verkleinen door, inderdaad, de politiek meer zeggenschap over benoemingen te geven. Je hoopt dat BBB dit zelf wél begrijpt.
Ook beklaagt lijsttrekker Caroline van der Plas zich over de grote rol van D66 in de Raad van State. Een recent optreden bij WNL op Zondag suggereerde dat dit gaat over de afdeling Advisering van de Raad – niet de afdeling Bestuursrecht die de partij in haar verkiezingsprogramma noemt.
Vervolgens bleek ze niet te weten dat van de zeventien staatsraden bij Advisering er slechts twee D66’er zijn. Henri Bontenbal noemde in Buitenhof haar uitspraken „ondermijnend” voor de democratie. En Tom De Bruyne, oud-campagnestrateeg van de VVD, bij WNL: „Ze speelt Geert Wilders van de Aldi.”
Het KiesKompas constateert dat de BBB verrechtst. In het asieldossier schuift de partij op naar de PVV, en net als Wilders klaagt de BBB nu over „de-islamisering”. Het percentage moslims steeg volgens het CBS de laatste twintig jaar overigens amper: van 5,7 procent van de bevolking in 2000 naar 6 procent in 2023.
Het verslag in NRC van de verkiezing van de nieuwe senaatsvoorzitter, afgelopen dinsdag, wees uit dat bij de BBB vrijwel elk politiek vakmanschap ontbreekt. De senaatsfractie, na drie afsplitsers niet meer de grootste, kon eerst geen gezamenlijke kandidaat aanwijzen. En toen de partij dan toch fractievoorzitter Ilona Lagas naar voren schoof, bleek zij onder niet-BBB’ers geen schijn van kans op het Kamervoorzitterschap te maken.
Het leidde ertoe dat een overwegend rechtse Eerste Kamer een linkse voorzitter koos, Mei Li Vos (GL-PvdA). Zoveel gestuntel zie je niet vaak.
De VVD vertoont intussen alle trekken van een machtspartij die haar zelfbeheersing verliest. Burgemeester Mark Boumans van Doetinchem bekritiseerde zondag in Buitenhof de rechtse campagnestrategie van Dilan Yesilgöz. Hij voorziet dat de partij straks meer demissionaire bewindslieden dan Kamerleden overhoudt.
Hierop liet de rechtse pressiegroep binnen de VVD, Klassiek Liberaal, zich gaan. Boumans zou een „activist” zijn die „faalt door afstand te nemen van onze rechts-liberale koers”, aldus een bericht op X, dat later werd verwijderd.
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
Klassiek Liberaal is sowieso een wonderlijk geval van strategisch onbenul. Een groep die zich inzake asiel, veiligheid en landbouw tegen de centrumrechtse koers onder Mark Rutte keerde, en in de formatie van 2021 via Nieuwsuur naar buiten trad. In De Telegraaf sprak oprichter Ad Lagas tegen Wierd Duk destijds bewonderend over Caroline van der Plas.
De oprichter van Klassiek Liberaal is de echtgenoot van BBB-voorvrouw Ilona Lagas in de senaat. Hij heeft de VVD inmiddels ingeruild voor de BBB, vertelde hij me vorig jaar.
Toch vonden tijdens Rutte IV veel punten van Klassiek Liberaal weerklank in de partij. Grondverf voor de rechtsere koers onder Yesilgöz. Maar de veronachtzaming van de liberale vleugel en toenadering tot de PVV vanaf 2023, heeft de partij inmiddels in een electoraal wak gebracht.
Maandag pakte RTL Nieuws uit met anonieme VVD’ers die somber zijn over de verkiezingen. „Het zou me niet verbazen als we op tien zetels uitkomen”, aldus een oud-VVD-burgemeester. Oud-VVD-spindokter Henri Kruithof noemde het „logisch” dat er al wordt nagedacht over een opvolger van Yesilgöz, die zichzelf deze week tegen NRC „geen populist” noemde.
Ter verhoging van de feestvreugde verliet woensdag senator Cees van de Sanden de VVD, met kritiek op de rechts-populistische koers. „We zijn ons liberale kompas kwijtgeraakt.”
En nu gunnen VVD en BBB, electorale concurrenten vlak voor de verkiezingen, ook elkaar het licht in de ogen niet meer.
Via de NOS bleek donderdag dat ze in het demissionaire kabinet onenigheid hebben over een omstreden plan van BBB-minister Femke Wiersma om meer stikstofruimte toe te staan bij vergunningverlening aan bijvoorbeeld boeren en bouwers. Volgens de werkgeverslobby een onverantwoord risico, omdat dan opnieuw gerechtelijk ingrijpen dreigt.
Het onderstreept vooral hoezeer de VVD zichzelf in de verkeerde politieke omgeving heeft gemanoeuvreerd. Uit de Ipsos I&O-data blijkt ook dat de aanhang van PVV, BBB en JA21 behoort bij de kiezers die bij hun stemkeuze weinig waarde hechten aan „stabiel bestuur”.
Bij de aanhang van vijf partijen speelt dit wél een grote rol: CDA, CU, D66, GL-PvdA en, inderdaad, VVD. Het is dus geen toeval dat Yesilgöz steeds benadrukt dat ze een stabiel kabinet nastreeft.
Alleen: haar voorkeur voor een „centrumrechtse” coalitie zonder GL-PvdA vereist (nieuwe) samenwerking met partijen als BBB en JA21 – en daar klopt het verhaal niet meer. Het zou bovendien, zie hierboven, leiden tot meer populaire maar niet-uitvoerbare wetgeving.
Dit is het dwaalspoor waarop de VVD is beland. Al weten we ook: na de CPB-doorrekeningen en het eerste televisiedebat, zondag bij RTL4, begint de campagne pas echt.
Opmerkingen, aanmerkingen, observaties, tips? Elke reactie is van harte welkom. Mail me – t.meeus@nrc.nl – of stuur een persoonlijk bericht op mijn LinkedIn.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC