Tweede Kamerverkiezingen 2025
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Nog een kleine drie weken tot verkiezingsdag, en met het eerste radiodebat afgelopen vrijdag en het eerste televisiedebat aankomende zondag zal de campagne hopelijk momentum krijgen. Partijprogramma’s zijn gepubliceerd, net als allerlei stemhulpen, en overal in het land zijn debatjes. Zodat de kiezer gelegenheid heeft om, zoveel mogelijk weloverwogen, op 29 oktober een keuze te maken.
Een keuze die steeds later wordt gemaakt, zo concludeerde het Nationaal Kiezersonderzoek over de verkiezingen van 2023; 15 procent besloot op de dag zelf welke partij te stemmen. De aloude theorie van het campagne voeren was dat politieke partijen drie maanden van tevoren bezig waren met de verkiezingen, de media drie weken en de kiezer drie dagen. Dat geldt niet meer.
Partijen in de Tweede Kamer lijken sinds november 2023 in een permanente verkiezingsstand te zijn blijven hangen. Niet alleen oppositiepartijen, maar ook de coalitie zelf becommentarieerde vanaf de blauwe stoeltjes het kabinetsbeleid. Niet dat het uitmaakte: op dit moment heeft nog slechts 18 procent van de kiezers een sterke voorkeur voor een partij en 44 procent (nog) geen of een zwakke voorkeur, blijkt uit de laatste peiling van Ipsos I&O. All to play for, dus.
Dat is ook echt zo, als de campagne van 2023 een blauwdruk is. Bij de val van het kabinet-Rutte IV leek BBB de grootste partij te kunnen worden. Twee maanden voor de verkiezingen Pieter Omtzigt met zijn NSC. Dilan Yesilgöz (VVD) maakte kans, tot zij de deur openzette voor samenwerking met de PVV en Geert Wilders ten onrechte aan talkshowtafels ‘milder’ werd genoemd. Het verkiezingsprogramma van de PVV bewees – net als nu – het tegendeel.
Het verschil met de campagne van twee jaar geleden is dat toen de belofte in de lucht hing van iets nieuws. Niet alleen omdat Mark Rutte (VVD) na dertien jaar premierschap afscheid nam en veel lijsttrekkers nieuw waren (hoewel al langer politiek actief).
Meer nog was de kiezer zich bewust van de uitdagingen waar Nederland voor stond: een tekort aan betaalbare woningen, vergrijzing en oplopende zorgkosten, het halen van klimaatdoelen en tegelijkertijd het behouden van een bloeiende economie en van een agrarische sector.
Toen, net als nu, had de kiezer het gevoel dat asielmigratie een probleem was. De verwachtingen waren hooggespannen: de politiek zou gaan aanpakken. De uitslag betekende de grootste herschikking van het parlement ooit.
Achteraf was die campagne de voorbode voor wat er ging komen. Het ging immers weinig over oplossingen. Veel over ‘het benoemen’ van problemen en zorgen.
Twee jaar later is Nederland niet veel verder opgeschoten. Keuzes die gemaakt hadden moeten worden, zijn niet gemaakt. Plannen zijn wel gepresenteerd – vaak met veel tamtam – maar waren ook te vaak ondoordacht, onwerkbaar of ongrondwettelijk. Juist bij complexe, in elkaar grijpende crises volstaat geen onvoldoende. Want ja, er zijn miljarden uitgetrokken om sneller meer betaalbare woningen te bouwen. Maar de Rekenkamer concludeerde al dat het deels verspild geld is en onduidelijk is of het ook leidt tot méér woningen. Grootschalige bouwlocaties zijn aangewezen. Dat is pas een begin.
Ja, er werd „het strengste asielbeleid ooit” aangekondigd. De instroom, toch al nooit het probleem, is nu lager, maar dat is daar niet het gevolg van. Het daadwerkelijke probleem, tekorten in de asielopvang, is niet opgelost. Zo is er geen tweede ‘Ter Apel’ bijgekomen en leidt de tegenstrijdige boodschap van het kabinet over de spreidingswet op lokaal niveau tot chaos.
Ja, er werd een halvering van het eigen risico aangekondigd. Het is maar de vraag of dit PVV-stokpaardje er ooit komt. Belangrijker is dat het oplopende personeelstekort in de zorg geen halt is toegeroepen, al is na veel moeizaam overleg wel een akkoord gesloten met zorgpartijen en gemeenten over hoe de zorg in de toekomst betaalbaar en toegankelijk moet blijven. De evaluatie van de voorloper van dit akkoord stemt echter somber: „Het tempo van de transformatie moet fors omhoog.”
En ja, de klimaatdoelen bleven overeind maar concrete (verplichtende) maatregelen werden door het kabinet ingetrokken. Waardoor, constateerde het Planbureau voor de Leefomgeving, de doelen „buiten bereik” zijn geraakt. Er kwam een tijdelijk lagere energiebelasting, maar géén structurele hulp voor huishoudens bij de energietransitie. En met een oplossing voor het stikstofprobleem heeft het kabinet geen grote stappen gezet. Ook hier is het „heel erg onwaarschijnlijk” dat doelen worden gehaald, concludeert het RIVM,
Over goed bestuur en een sterke rechtsstaat, hét antwoord op de Toeslagenaffaire, de schade door de gaswinning in Groningen en het geknakte vertrouwen van de burger in de overheid… Tsja. Nog maar 4 procent van de kiezers heeft vertrouwen in politici, zo peilde RTL deze zomer.
Hoog tijd dus voor een campagne die niet over alleen zorgen, maar vooral over uitvoerbare plannen gaat. Partijen die nu beweren te hebben „geleverd”, dan wel „tegengewerkt” te zijn of als enige „volwassen politiek” te hebben bedreven, mogen wel wat zelfreflectie tonen.
Er is een theorie dat kiezers zich bij het bepalen van hun stem meer door emotie laten leiden dan door inhoud. Dat zal, maar kiezers zoeken ook naar politici die daden aan woorden verbinden. Die niet met zichzelf bezig zijn, maar de crises te lijf gaan en in een tijd van onzekere geopolitieke verhoudingen doortastend zijn. Die met argumenten komen, niet louter met feitenvrije meninkjes.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC