Officieuze campagneaftrap Ruim de helft van de kiezers weet nog niet wat te stemmen. Het maakt dat de CPB-doorrekening van de partijprogramma’s en de tv-debatten in de laatste weken nog veel effect kunnen hebben.
Verkiezingsposters in perscentrum Nieuwspoort in Den Haag.
Het is een krioelen van Kamerleden, campagneleiders, spindoctors en journalisten, vrijdagochtend bij perscentrum Nieuwspoort in de Tweede Kamer: hier presenteert het Centraal Planbureau (CPB) de doorrekeningen van de verkiezingsprogramma’s van de meeste partijen; Keuzes in Kaart. Daarin wordt duidelijk wat partijen willen met Nederland én hoe ze dat willen betalen. Met de doorrekening in de hand kunnen de partijen onderstrepen hoe ze van elkaar verschillen bij de tv-debatten, die zondag beginnen. Deze presentatie is daardoor een soort officieuze campagneaftrap; nu kan de inhoudelijke discussie van start.
En dus ook het spinnen: Kamerleden en spindoctors wijzen journalisten op de gebreken in de plannen van de anderen. GroenLinks-PvdA laat de zorgkosten oplopen, het CDA maakt de boodschappen duurder en de VVD is niet goed voor het vestigingsklimaat, wordt gefluisterd. GroenLinks-PvdA-Kamerlid Jesse Klaver, die de doorrekening van zijn partijprogramma komt toelichten, zegt tegen de zaal: „We gaan elkaar vast om de oren slaan met alles wat er in deze Keuzes in Kaart staat.” Maar écht kritisch moeten de aanwezigen zijn, vindt Klaver, op partijen die hun verkiezingsprogramma überhaupt niet laten doorrekenen door het CPB. Zoals FVD, SP en de Partij voor de Dieren.
Bovenal was de opmerking van Klaver een sneer naar PVV-leider Geert Wilders, die altijd weigert zijn programma te laten doorrekenen. Wilders doet deze campagne wat hij elke verkiezing doet: enkel verschijnen wanneer het hem uitkomt. Deze zomer was hij aanwezig bij demonstraties tegen asielzoekerscentra en hij zal ook meedoen aan het eerste lijsttrekkersdebat van RTL, maar onder meer bij een tweede RTL-debat en bij Nieuwsuur weigert hij aan te schuiven. Interviews slaat hij om strategische redenen categorisch af.
Wilders zou overigens vrijdag wel meedoen met een NOS-radiodebat, maar zegde af toen de Belgische commerciële omroep VTM Nieuws meldde dat hij doelwit zou zijn geweest van een deze week opgerolde Belgische terreurcel.
Ondanks zijn schaarse optredens is Wilders op televisie de meest besproken lijsttrekker, en samen met de VVD is de PVV de meest besproken partij. Dat blijkt uit een onderzoek van de Groene Amsterdammer naar hoeveel aandacht politici krijgen op televisie. Zolang migratie een belangrijk thema is in de campagne en zijn partij bovenaan staat in de peilingen, kan Wilders daarom achterover leunen. Tijdens eerdere verkiezingen kwam hij pas in actie als hij wegzakte in de peilingen, of uitzonderlijke kansen zag. Zoals in 2023, toen de VVD hem niet meer uitsloot en kiezers naar de PVV stroomden. Hij liet zich toen zelfs veertig minuten lang interviewen door Nieuwsuur om duidelijk te maken dat hij bereid was tot compromissen om deel te kunnen nemen aan een coalitie.
De uitdagers van Wilders kunnen niet achterover leunen. Zo nam GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans deze week een risico door bij Vandaag Inside (VI) aan te schuiven, één van de best bekeken programma’s van Nederland. Die gok betaalde zich uit: tafelheer Johan Derksen, die doorgaans zeer kritisch is op links, was complimenteus. Achteraf zei hij: „Frans is, buiten het feit dat hij van de verkeerde partij is, een ontzettende aardige man.” In GroenLinks-PvdA werd gejubeld omdat dat spannende televisieoptreden goed verliep.
Volgens universitair hoofddocent politicologie Tom Louwerse zijn zulke optredens belangrijk, niet zozeer „omdat half Nederland voor de televisie zit”, maar omdat een tv-debat of ander televisieoptreden een ‘vliegwieleffect‘ kan hebben. „Er wordt veel over bericht, zeker op het moment dat iemand het echt ‘goed’ of ‘slecht’ doet, dan wordt dat veel herhaald op sociale en reguliere media.”
Een goed optreden bij VI helpt Timmermans om benaderbaar over te komen op kiezers. En ook voor andere partijen is hij relatief mild, gezien zijn premiersambities. Timmermans’ rechterhand Klaver opent juist de aanval, óók op potentiële partners. Hij zei op het congres van GroenLinks-PvdA bijvoorbeeld: „Vergis je niet, het CDA wil verder gaan waar de VVD is gestopt.” Het is een klassieke campagnestrategie: de leider houdt de handen schoon, terwijl de secondant duidelijk maakt waar partijen van elkaar verschillen.
Opvallend is dan ook dat het bij de VVD juist partijleider Dilan Yesilgöz zélf is die het hardst de aanval opent op andere partijen. Ze haalt vaak uit naar GroenLinks-PvdA, dat een „radicale” en „elitaire” achterban zou hebben. Haar politieke stijl is vrijwel altijd fel, en inmiddels een van de grootste afknappers voor VVD-kiezers, aldus Ipsos I&O.
Bij de VVD zijn twee werkelijkheden ontstaan. Enerzijds die van Yesilgöz en de partijtop, die volhouden dat de strijd nog lang niet gestreden is. In principe klopt dat: Nederlandse kiezers zijn zeer volatiel, en in de laatste weken van een campagne kunnen hun voorkeuren nog sterk verschuiven.
Maar onder de VVD-leden is het optimisme ver te zoeken. Ten tijde van voormalig partijleider Mark Rutte, en een tijd lang ook onder Yesilgöz, waren VVD’ers zeer inschikkelijk: de leider mag fouten maken en leren, zo was de gedachte. Dat optimisme verdwijnt rap, nu de partij tussen de twaalf en zestien zetels haalt in de peilingen. Momenteel heeft de VVD 24 zetels.
RTL schreef maandag op basis van anonieme verklaringen van een tiental partijprominenten dat in de VVD veel scepsis is over de koers. In dezelfde week verliet senator Cees van de Sanden de VVD-fractie omdat de partij het „liberale kompas” zou zijn kwijtgeraakt. Hij verwees onder meer naar de samenwerking met de PVV, Yesilgöz die Douwe Bob beschuldigde van Jodenhaat en de focus op asiel. Het zijn ruwweg dezelfde kritiekpunten die in de partij al langer worden geuit. Burgemeester van Doetinchem en vicevoorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten Mark Boumans (VVD) grapte bij Buitenhof dat zijn partij straks meer demissionaire kabinetsleden heeft dan zetels.
Yesilgöz zelf wordt enigszins buiten de campagne gehouden, ze komt vrijwel niet meer voor in campagnefilmpjes van de partij. Andere VVD’ers worden naar voren geschoven. Zij moeten het vooral hebben over de economie en defensie, traditiegetrouw twee belangrijke onderwerpen voor de VVD waarin de partij door kiezers wordt vertrouwd.
Als Yesilgöz wel in beeld is, bijvoorbeeld bij lijsttrekkersinterviews, heeft ze het vaak tóch over migratie of integratie, waarmee ze volgens critici de PVV in de kaart speelt. Hoe meer de politieke discussie om asiel draait, hoe relevanter de PVV is. In de partij wordt al nagedacht over haar opvolging, als de uitslag tegenvalt.
Waar de VVD de leider enigszins weghoudt uit de media, is de campagne van het CDA juist gestoeld op de persoon van lijsttrekker Henri Bontenbal. Bij de Algemene Politieke Beschouwingen bleek hij al een aantrekkelijk doelwit. Toen vormde zich een rij van partijleiders om hem te interrumperen, Bontenbal was zichtbaar gespannen. Vrijdag, bij de presentatie van de CPB-doorrekening, wezen andere partijen aanwezige journalisten op kwetsbaarheden in zijn plannen, zoals een beperkte btw-verhoging en een lichte stijging in het woningaanbod.
Zondag gaan Wilders, Timmermans, Yesilgöz en Bontenbal met elkaar de strijd aan bij het RTL-debat. D66 valt buiten de boot, omdat de partij nét niet de VVD voorbij ging in de peilingen om de vierde plek in te nemen. Ook bij het SBS-debat mag de VVD meedoen, in plaats van D66.
Grote partijen zullen de komende weken een steeds groter voordeel krijgen ten opzichte van kleine partijen, denkt politicoloog Louwerse. „Grote partijen worden vaker uitgenodigd voor de debatten en kunnen zich profileren.” Kleine partijen zullen minder aandacht krijgen. Toch betekenen de peilingen op zich nog weinig, zegt Louwerse. „Het is een tussenstand, we hebben bij veel verkiezingen gezien dat het richting het einde nog stevig ging schuiven.” Tussen de 50 en 80 procent van de kiezers weet nog niet zeker wat ze gaan stemmen, blijkt uit de peilingen.
En bovendien, zegt Louwerse, is nog onduidelijk wat hét onderwerp van deze verkiezingen gaat worden. Vrijdag bij de presentatie van de doorrekening spreken de partijen niet over asielmigratie – liever hebben de aanwezigen het over wonen, economie, bestaanszekerheid of veiligheid. Want hoewel alles nog kan veranderen deze campagne, staat Wilders ruim bovenaan in de peilingen; momenteel is asiel voor veel kiezers een prioriteit.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC