Eloquente dandy De monumentale documentairereeks Fortuyn, On-Hollands, die vrijwel uitsluitend uit historisch archiefmateriaal bestaat, stemt somber. De populistische revolte wordt voorgesteld als een volksopstand. De weerzin tegen moslims en mensen van kleur spat van het scherm.
Pim Fortuyn wordt op het congres van Leefbaar Nederland gekozen tot lijsttrekker, 25 november 2001. Foto Peter Hilz
Het lijkt wel een elf uur lange aflevering van Andere Tijden. De monumentale documentairereeks Fortuyn, On-Hollands bestaat vrijwel uitsluitend uit historisch archiefmateriaal. De hele jaren negentig trekken voorbij, in al zijn geuren en kleuren. En natuurlijk de jaren 2001-2002 toen de radicaal-rechtse columnist Pim Fortuyn vlak voor de verkiezingen plots kenbaar maakte premier te willen worden en omhoogschoot in de peilingen, tot schrik van de gevestigde partijen.
Als het niet zo somber stemmend was, zou je de documentaire een feest der herkenning kunnen noemen. Somber, niet alleen omdat Fortuyn op 6 mei 2002 werd vermoord – ik schrok iedere keer opnieuw als in de leader zijn plas bloed langskwam. Maar schokkend vooral omdat regisseur Menna Laura Meijer de geboorte vastlegt van het racistische populisme dat Den Haag nu zo stevig in zijn greep heeft. Het is zo lang geleden, bijna vijfentwintig jaar, toch lijkt het zo op het huidige Nederland.
Fortuyn was een unieke verschijning, zo blijkt weer uit de documentaire. Uniek in zijn plotselinge opkomst, uniek in zijn schokkende einde, en uniek in zijn hele verschijning. Een onverschrokken queer dandy, onweerstaanbaar charmant, eloquent, geestig, provocatief. Ondanks zijn geaardheid en zijn elitaire profiel als „professor Pim” was hij razend populair bij het Rotterdamse proletariaat. Je hoeft hem maar even in de documentaire aan het werk te zien om weer te snappen wat hem zo aantrekkelijk maakte – zoveel aantrekkelijker dan zijn erfgenamen, Wilders, Baudet, Eerdmans.
Het eerste deel van de documentaire begint met de grote woede en verbijstering van zijn achterban nadat hij is vermoord. Zo achter elkaar gezet lijkt het wel een volksopstand. De weerzin tegen de zittende politici is voelbaar – zij zouden Fortuyn gedemoniseerd hebben en daardoor het klimaat voor de politieke moord hebben geschapen. Die weerzin tegen de oude, gevestigde partijen zit nog steeds diep in het electoraat, dat telkens weer achter een nieuwe populistische partij aanloopt.
Hierna volgt een deel over de verloedering van de Rotterdamse arbeiderswijken, de armoede en de groeiende misdaad, en de komst van migranten. De witte arbeiders zien de migranten niet als lotgenoten maar als bedreiging. Telkenmale hoor je in de documentaire dezelfde boodschap uit vele kelen: hoofdprobleem van Nederland is de aanwezigheid van moslims en mensen van kleur.
Ook sterk is de schets van de paarse politiek van de jaren negentig. Terwijl in Den Haag de neoliberale politici in Den Haag juichen over de immer groeiende economie, het begrotingsoverschot, het eerste homohuwelijk ter wereld, zie je hoe de onderklasse afdreef. Zo nu en dan duikt oud-premier Joop Den Uyl op in de documentaire, die in de jaren tachtig al waarschuwde voor de tweedeling in de maatschappij.
De Haagse verbazing over de onvrede die Fortuyn kanaliseerde, is even pijnlijk als geestig om te zien. Legendarisch is de confrontatie op tv tussen Fortuyn en PvdA-leider Ad Melkert na de gemeenteraadsverkiezingen van 2002. Fortuyn had in Rotterdam een onverwachte monsterzege behaald, Melkert stikte in zijn chagrijn en zakte steeds dieper weg in zijn stoel. Inmiddels weten we: neoliberalisme baart racistisch populisme. En: gematigde politici weten zich nog steeds geen raad met populisten.
Je hoort de racistische opmerkingen zo vaak in de documentaire, dat ik me afvroeg: had Meijer niet wat meer tegengas moeten geven? Ze heeft weliswaar talking heads toegevoegd, veel mensen van kleur, die een ander geluid laten horen. Maar dat blijft toch minder hangen dan de beleden xenofobie, vooral omdat die nu zo gewoon is geworden.
Dat geldt ook voor de verloedering die ze in geuren en kleuren toont. Op basis van deze documentaire zou je bijna geloven dat Nederland er vreselijk aan toe was, precies zoals Fortuyn ons wilde doen geloven. Terwijl het land nog steeds tot de allerrijkste ter wereld behoort, en de meest vrije, en minst gewelddadige. Je zou, kortom bijna geloven dat Fortuyn „een punt” had.
De documentaire bevat geen voice-over en is karig met titels. Dat verhoogt het effect dat je werkelijk in die tijd zit, de regisseur, researchers en editors verdienen alle lof voor deze wervelende symfonie van archiefbeelden. Maar vaak had ik behoefte aan wat droge feiten bij alle hoog oplopende emoties. Vooral de eerste delen moeten voor kijkers die de tijd niet hebben meegemaakt, moeilijk te duiden zijn. Misschien had Meijer ons meer bij de hand moeten nemen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC