Lijsttrekkers hadden zich bij het NOS-radiodebat opgemaakt voor een eerste clash met Geert Wilders, de koploper in de peilingen. Toen dat door een terreurdreiging niet doorging, richtten zij hun pijlen vooral op CDA-leider Henri Bontenbal.
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
De beveiligers liepen al door sociëteit Nieuwspoort, de microfoons waren getest en de presentatoren kondigden trots aan dat er liefst veertien lijsttrekkers zouden aanschuiven, maar op het allerlaatste moment vielen alle voorbereidingen toch nog in duigen. Geert Wilders besloot op de valreep om zijn zwaar beveiligde kantoor in de Tweede Kamer niet te verlaten.
Aanleiding waren de berichten in Belgische media, die meldden dat de PVV-leider net als premier Bart De Wever doelwit zou zijn geweest van een donderdag opgerolde terreurcel. ‘Er wordt nu uitgezocht of dit bericht klopt of niet’, schreef Wilders op X. ‘Tot ik dat weet, ga ik nergens heen.’
De wel aanwezige lijsttrekkers putten zich uit in medeleven en begrip. ‘Dit laat zien hoe terreurdreiging de politiek kan ondermijnen’, zei GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans.
De NOS had de uitzending willen openen met een debat tussen Wilders en Bontenbal over het tanende vertrouwen in de politiek, maar al improviserend werd later besloten om de CDA-leider alleen te interviewen over dat onderwerp. Dat schoot in het verkeerde keelgat van BBB-leider Caroline van der Plas. ‘Er zitten hier allemaal lijsttrekkers in de zaal en dan krijgt het CDA tien minuten om het eigen verkiezingsprogramma voor te lezen. Dit kan echt niet.’
Bontenbal reageerde geïrriteerd. ‘Ik kan me niet concentreren als mevrouw Van der Plas achter me van alles zit te roepen. Ik vind dat niet zo netjes.’
De CDA’er, die afgelopen maanden snel steeg in de peilingen, bleek bij afwezigheid van Wilders toch al een belangrijk doelwit tijdens het radiodebat, dat van oudsher wordt gezien als het officieuze aftrap van de campagne. Vooral VVD-leider Dilan Yesilgöz liet geen gelegenheid voorbij gaan om de verschillen met het CDA te benadrukken.
Onverwacht kwam dat niet: als haar partij nog wil herstellen, zal het zaak zijn om deel van de kiezers die volgens de peilingen zijn overgelopen naar Bontenbal terug te halen naar de VVD.
Yesilgöz herhaalde keer op keer dat Bontenbal de rekening van de extra uitgaven voor defensie neerlegt bij de ‘werkende gezinnen’ – een cruciale CDA-doelgroep. Ze wees daarbij op Bontenbals plannen voor het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek, de btw-verhoging op levensmiddelen, de spitsheffing, het niet verlagen van accijnzen en hogere kinderopvangkosten. ‘Waarom zo’n groot deel van de rekening bij gezinnen neerleggen? Het kan echt anders.’
Bontenbal erkende dat hij offers vraagt van kiezers, maar benadrukte dat bij het CDA de koopkrachtplaatjes ‘desondanks nog steeds neutraal zijn’. Bontenbal: ‘Wij hebben een evenwichtig pakket. Politiek door de voordeur, met moeilijke, maar uitlegbare keuzes.’
De pogingen van Yesilgöz om zich te onderscheiden van het CDA werden weer tenietgedaan door GL-PvdA-leider Frans Timmermans. Die rekent beide partijen juist tot één rechts blok, waar alleen zijn fusiebeweging een alternatief voor vormt.
‘Er zijn nogal verschillen tussen VVD en CDA aan de ene kant en GL-PvdA aan de andere kant’, aldus Timmermans, die zijn tegenstanders harde ingrepen in de sociale zekerheid en zorg verweet. ‘Wij kiezen er bijvoorbeeld niet voor om het eigen risico te verhogen naar 440 euro, maar houden juist vast aan de halvering.’
Timmermans zelf moest daarna wel het verwijt incasseren dat zijn partij de rekening voor de extra defensieuitgaven slechts tot 2030 heeft verantwoord en niet tot 2035, zoals andere partijen. Daardoor ligt er nog een miljardenrekening open. ‘Heel erg jammer’, aldus Yesilgöz. ‘Ik dacht dat we elkaar daar gevonden hadden, maar dat blijkt niet het geval.’
De GL/PvdA-leider hield vol dat het restant van de extra uitgaven beter later kan worden vastgelegd. ‘Dat laat ik over aan het kabinet-Timmermans II’, aldus Timmermans.
Zo draaide het radiodebat zonder Wilders vooral om de vrijdag gepresenteerde CPB-doorrekeningen en bleef de toon gematigd. Alleen D66-leider Rob Jetten wist BBB-leider Van der Plas nog te tarten door te pleiten voor meer woningen op landbouwgrond.
‘Alle varkens in Nederland hebben een dak boven hun hoofd’, aldus Jetten, ‘terwijl studenten nog geen bezemkast kunnen vinden om in te wonen. Het gaat om megastallen of megaveel woningen.’
Van der Plas vond dat de D66’er daarmee groepen tegen elkaar opzette. Tegelijkertijd wilde ze ook niet helemaal uitsluiten dat er wel landbouwgrond wordt vrijgemaakt voor extra woningbouw. ‘Het is niet het eerste waar ik aan denk en het moet altijd op vrijwillige basis.’
Het einde van het radiodebat vrijdag betekende voor kleinere partijen als de BBB ook meteen het begin van een nieuwe fase in de campagne. Aan de komende televisiedebatten zullen hoogstens zes lijsttrekkers mogen deelnemen.
Bij het RTL-premiersdebat aanstaande zondag en het SBS-debat op 23 oktober zijn zelfs alleen de vier lijsttrekkers van PVV, GL-PvdA, CDA en VVD uitgenodigd. Kleinere partijen zullen het zonder al die aandacht op primetime moeten doen.
Het verklaarde mogelijk waarom Caroline van der Plas vrijdag nog lang doormopperde over de voorkeursbehandeling die CDA-leider Bontenbal in haar ogen vrijdag kreeg van de NOS.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant