Fotografie Het Stedelijk Museum Amsterdam erkent met een grote tentoonstelling niet alleen de waardering die Olaf tijdens zijn leven al had, maar nodigt vooral uit om opnieuw te kijken.
Erwin Olaf, ‘Im Wald auf dem See’, 2020.
Twee jaar na zijn overlijden krijgt Erwin Olaf (1959–2023) de tentoonstelling waar hij altijd van droomde: een groots overzicht in het Stedelijk Museum Amsterdam. Een eerbetoon aan een fotograaf die het ambacht tot in de perfectie beheerste, en tegelijk een kunstenaar die de tijdsgeest durfde te bevragen.
Erwin Olaf – Freedom. 11/10 t/m 1/3/26. Info: Stedelijk.nl
De introductiemuur van de expositie Erwin Olaf – Freedom haalt meteen de clichés in: de koninklijke portretten, de beruchte Diana-foto en de glossy zelfbeelden. Beelden die we allemaal kennen, maar hier dienen ze een ander doel. Ze vormen een aftrap die verwachtingen ondervangt om daarna direct de diepte in te gaan. Want wat Olaf beroemd maakte, wordt hier niet alleen gevierd, maar ook bevraagd.
De tentoonstelling volgt Olaf van beginnend journalist tot internationaal gevierd fotograaf. In de jaren tachtig werkte hij voor Vrij Nederland en Sek, het ledenblad van LHBTQ+- rechtenorganisatie COC Nederland.
Erwin Olaf, ‘Skin Deep, Reclining Nude No. 05’, 2015 Foto Erwin Olaf, Galerie Ron Mandos Amsterdam
Persoonlijke vrijheid vormt de rode draad in zijn carrière, en dat voel je in elke zaal. Olaf bevond zich middenin de queer-community en het bruisende nachtleven. Hij fotografeerde uit maatschappelijke betrokkenheid en doorbrak taboes. Voor Olaf bleef het ambacht leidend en niets ontsnapte aan zijn regie.
Het eerste deel van de tentoonstelling laat zien hoe Olaf zich bewoog tussen documentaire- en studiofotografie. Zijn vroege foto’s uit De Nieuwe Revue, die nooit bedoeld waren als kunstwerken, krijgen hier in de tentoonstelling voor het eerst de status van autonoom beeld. Vanaf het begin tot het einde van zijn loopbaan portretteerde hij mensen naakt. Een thema dat altijd gevoelig blijft. Wat de één als bevrijdend ervaart, ziet de ander als provocerend of pornografisch. Hier wordt zichtbaar dat Olaf het naakt en de huid steeds centraler plaatste. Hij zag het naakte lichaam niet als confronterend, maar als een uiting van kwetsbaarheid.
Erwin Olaf, uit de serie ‘Mature’: ‘Cindy C.’, 1999.
In het midden van de tentoonstelling botsen feest en verzet. De glamourfoto’s, ooit gezien als oppervlakkig en ijdel, hebben een activistische lading. Ze vieren vrijheid, identiteit en gemeenschap. De energie spat van de muren, alsof de foto’s dansen op de muziek van hun tijd.
Dan volgt de breuk: de aanslagen van 11 september 2001. Olaf en zijn team beschouwden dit ingrijpende moment als een keerpunt. De toon in zijn werk verandert en de stilte treedt binnen. In zijn series Grief (2004) en Rain (2007) heerst een gespannen rust. Individuen staan geïsoleerd in interieurs die even sierlijk als verstikkend zijn. De emotie zit in wat Olaf niet laat zien. Hier toont de tentoonstelling haar kracht: ze laat adempauze toe en ruimte voor reflectie.
Aan het eind overheerst die verstilling nog meer. De zwartwit-foto’s Im Wald (2020) in de dramatisch verlichte zaal voelen als een pallet zuivering van zijn beeldtaal. De beelden, geschoten in de Alpen, tonen kwetsbare figuren in een overweldigende natuur. Olaf verlaat de studio, maar dan nog blijft zijn regie voelbaar. Elk model is zorgvuldig geplaatst en elke blik is geregisseerd. De reeks ademt Duitse Romantiek, maar met een eigentijdse twist en met een verwijzing naar vergankelijkheid. Het werk is een aanklacht tegen de menselijke voetafdruk in de natuur en onze drang om zelfs het ongerepte te bezetten.
De tentoonstelling besluit met zijn laatste, onvoltooide werk: een foto van zijn longen, vastgehouden in de handen van een chirurg na zijn langverwachte operatie. Een visueel afscheid. Oorspronkelijk bedoeld als onderdeel van een tweeluik, maar het tweede beeld kwam er nooit. Naast deze foto draait in het midden van de ruimte een stop-motion video van een bloemstilleven gemaakt voor zijn moeder. Het in feite onaffe werk wordt, met toestemming van de studio van Olaf, op de tentoonstelling als een in memoriam gepresenteerd en vormt hier een intiem slotakkoord.
Erwin Olaf, uit de serie ‘Palm springs American dream’: ‘selfportrait with Alex’, 2018.
Het Stedelijk Museum erkent met dit overzicht niet alleen de waardering die Olaf tijdens zijn leven al had, maar nodigt vooral uit om opnieuw te kijken. Achter de glans van zijn beelden schuilt een voortdurende zoektocht naar identiteit, vrijheid en menselijkheid.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
De mooiste fotografie en de beste tips geselecteerd door de fotoredactie
Source: NRC