VVD Echte liberalen stemmen niet op de VVD, betoogt Simon van Teutem. De vraag is wie hij overtuigt, nu ontevreden VVD’ers volgens de peilingen al naar rechts of het midden uitwijken.
Dilan Yesilgöz (VVD) tijdens de Algemene Beschouwingen.
De VVD voert een verliezende campagne. In peilingen staat de partij op een fors verlies. In de media wordt nog voordat de uitslagen binnen zijn gespeculeerd over de positie van de impopulaire lijsttrekker, ook door VVD’ers zelf. En nu ligt er in de boekhandel ook nog een boek dat liberalen oproept om geen VVD te stemmen.
Dat is althans wat Simon van Teutem, promoverend te Oxford en onder meer bekend als duider bij talkshow RTL Tonight, betoogt in zijn pamflet Waarom een echte liberaal geen VVD stemt. De VVD, schrijft hij, kiest „vaak voor het kortetermijnbelang” en laat „emotie niet zelden de stem van de rede” verdringen. De partij „pronkt met hardwerkende Nederlanders maar dient hen niet”. Is „altijd tien jaar te laat” om in de voorhoede te staan rond thema’s als abortus, homohuwelijk en klimaatverandering. „Vrijheid” zou de partij vooral „degraderen” tot het Dikke Ik. En de partij „maakt boude beloften op migratie, maar levert nooit”. Bam.
In een vlammende aanklacht tegen de partij die al ruim dertig jaar vrijwel onafgebroken Nederland regeert, ontleedt Van Teutem één voor één die gebreken. Hij richt zich daarbij vooral op zijn vriend Stijn en schoonvader Emile, die ondanks alles trouw VVD blijven stemmen, maar door de VVD te ontmaskeren hoopt Van Teutem hen en andere „echte liberalen” van gedachten te laten veranderen. Daarin slaagt hij vermoedelijk maar ten dele.
Het is evident dat de VVD een rechtse afslag heeft genomen. Waar de partij zich in 2017 nog opwierp als laatste dam tegen de rechts-populistische golf, probeert ze nu mee te surfen op die golf (met een normalisering en sterkere PVV tot gevolg). Die verrechtsing past overigens binnen een bredere Europese trend – zie bijvoorbeeld de Tories. Van Teutem wijst terecht op het belang van een terugkeer naar het rechtstatelijke midden: politicologen tonen al jaren dat als centrumrechts meedeint met radicaal-rechts, die laatste wint. Maar hij lijkt ook te verlangen naar iets dat de VVD niet echt geweest is.
Liberalisme kent grofweg twee tradities, de ene sociaal, de ander conservatief. Het is John Stuart Mill en John Rawls tegenover Edmund Burke en David Hume; D66 tegenover de VVD; een optimistisch vooruitgangsgeloof tegenover het sceptisch vertragen van verandering. Van Teutem plaatst zich overduidelijk in die eerste traditie, maar lijkt die ook te verheffen tot dé traditie.
De VVD heeft altijd wat meer naar die conservatieve traditie geneigd, incidentele progressieve oprispingen en een kleine, progressievere flank daar gelaten (een flank die deze verkiezingen definitief lijkt af te haken). Dat kun je vervelend vinden, bijvoorbeeld omdat het verklaart waarom de VVD „te laat” was in het omarmen van het homohuwelijk, maar het is niet per se illiberaal. Bovendien komt de partij al decennia vooral op voor gevestigde economische en materiële belangen, zij het grootbedrijven, zij het de hypotheekrenteaftrek. The greatest trick they ever pulled was kiezers uit de nieuwe middenklasse ervan overtuigen dat hun recent verworven welvaart en positie onder druk stonden door (met name) culturele factoren en dat alleen de VVD voor hen zou opkomen. Dat was de basis van het succes in het Rutte-tijdperk.
Van Teutem heeft gelijk dat die kiezers onvoldoende gediend worden. Maar komt dat doordat de VVD niet liberaal zou zijn, of doordat de VVD, zoals wel meer liberale bewegingen in de afgelopen pakweg 250 jaar, materieel gezien vooral de belangen van een bovenklasse verdedigt?
Zo valt ook voor de andere kritieken van Van Teutem best iets te zeggen, maar resteert na afloop toch zeker één bedenking: wie wordt erdoor overtuigd? Ontevreden VVD’ers wijken, blijkens recente verkiezingen en peilingen, al naar rechts of het midden uit. Sociaal-liberalen zaten toch al elders. Zo riskeert het boek vooral voor progressieven nog eens te bevestigen wat er niet deugt aan de VVD, meer dan dat het een diepere archeologie is van de resten van de laatste grote volkspartij.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC