Nepnieuws Via nep-interviews met bekende journalisten proberen criminelen mensen op te lichten.
„Zelfs mensen met enige mediawijsheid hadden niet meteen in de gaten dat het nep was”, zegt de echte Ton van der Ham.
Het begon voor Ton van der Ham deze zomer. „Van alle kanten kreeg ik opeens berichtjes: wat erg, schreven mensen. En: ik steun je”, vertelt de onderzoeksjournalist bij het tv-programma Zembla.
Op Facebook bleek een bericht rond te gaan dat eruitzag als een interview met het AD, waarin Van der Ham zich beklaagde over tegenwerking door de omroep waarvoor hij werkt. De kop van het nepartikel luidde: „Onthulling: Ton van der Ham tegen BNNVARA – waarom werd de geruchtmakende Zembla-aflevering vernietigd?” Volgens het artikel zou „een van de meest maatschappelijk relevante afleveringen van Zembla”, gemaakt door Van der Ham, nooit zijn uitgezonden omdat BNNVARA dat weigerde.
De aflevering van het tv-programma zou gaan over een financieel instrument dat „professionele investeerders gebruiken om superwinsten te behalen”. De onthulling waar de omroep een stokje voor zou hebben gestoken, was dat ook „gewone mensen” hiervan konden profiteren. Van der Ham zou dat hebben getest en een inleg van 250 euro zou in een week al zijn gegroeid tot 1.300 euro. Maar onder druk van banken, verzekeringsmaatschappijen en vermogensbeheerders begon de directie „ons te censureren”, zou Van der Ham tegen het AD hebben gezegd, en de opnames zouden zijn vernietigd.
Allemaal verzinsels, verzekeren de journalist en ook het AD. Net als de bewering in het artikel dat de 500 euro die Van der Ham volgens het stuk bij wijze van test had ingelegd, inmiddels zou zijn aangegroeid tot 47.000 euro. Het nepartikel besloot met de aanbeveling van de journalist aan lezers om ook hun kans op zulke rendementen te grijpen, met een link naar het financiële platform. Van der Ham kreeg van iemand een bericht dat hij dat daadwerkelijk gedaan had en besefte dat hij dat geld kwijt was.
„Zelfs mensen met enige mediawijsheid hadden niet meteen in de gaten dat het nep was”, zegt Van der Ham. Wie erachter zit, heeft hij niet kunnen achterhalen. Maar dat hij en het programma waarvoor hij werkt worden gebruikt voor oplichtingspraktijken, stoort hem, vooral nu er ook een met AI gemaakt filmpje op Facebook circuleert waar een redelijk gelijkende, kunstmatige ‘Van der Ham’ in een nepfragment van het NOS Journaal hetzelfde verhaal over de zogenaamd gecensureerde uitzending vertelt. „Dat er nu zelfs een deepfake-video met nepnieuws is, maakt het wel beetje creepy.”
Op Facebook stond een bericht dat leek op een interview met het AD.
Ook wetenschapsjournalist en presentator Anna Gimbrère, van het tv-programma Pointer (KRO-NCRV), werd gebruikt voor zo’n nepartikel dat ook ten onrechte de indruk wekte van het AD te zijn. Net als Van der Ham en BNNVara heeft zij aangifte gedaan bij de politie, en geklaagd bij Meta, moederbedrijf van Facebook en Instagram. Op al haar socialemedia-accounts waarschuwt ze dat het nep is. Maar het stuk blijft opduiken. „Je rapporteert je suf, maar het levert niets op”, zegt Gimbrère.
„Ik doe geen commerciële klussen, omdat ik geloofwaardig wil zijn als journalist – en dan krijg je dit. Maar ik vind het vooral zielig voor de mensen die erin trappen. Ik verbaas me over de koelbloedigheid van degenen die naïeve mensen op deze manier van hun geld beroven.”
De kwestie doet denken aan de manier waarop in advertenties met foto’s van onder anderen Jort Kelder en John de Mol valselijk de indruk werd gewekt dat die bekende mediafiguren mensen aanraadden in cryptovaluta te investeren. Het verschil is dat nu niet alleen het aanzien van bekende journalisten wordt misbruikt, maar in een complottheorie bovendien gevestigde media worden betrokken en verdacht gemaakt.
„Het is pure misleiding en ondermijning van de geloofwaardigheid van de journalistiek”, zegt Thomas Bruning, algemeen secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ). Hij vindt dat de sociale media die dit soort nepinterviews verspreiden, meer verantwoordelijkheid moeten nemen om te voorkomen dat hun gebruikers dit voorgeschoteld krijgen.
Journalistieke titels van de publieke omroep zijn steeds vaker doelwit van bewuste, ondermijnende acties, stelt Joost Oranje, genremanager journalistiek van de publieke omroep, in een reactie. „Dat is heel verontrustend, het tast onze publieke taak aan en beschadigt onze journalistiek. We doen een dringend beroep op de sociale mediaplatforms om snel in te grijpen bij misbruik en vooral makkelijk bereikbaar te zijn voor meldingen.”
Voor hoofdredacteur Rennie Rijpma van het AD is het „een heel grote frustratie”, zegt ze. „Betrouwbaarheid is voor ons een groot goed. Dit is schadelijk voor ons – want er verschijnt iets onder de naam van het AD dat niet van ons is.” Dat bovendien de naam van een bestaande journalist boven het nepartikel staat, maakt het extra ergerlijk. Op de homepage waarschuwt de krant: „Pas op voor advertenties die eruitzien als artikelen op het AD.”
„Het is een hardnekkig probleem dat al jaren bestaat”, zegt Rijpma, „maar door de nieuwe technologieën wordt het steeds makkelijker om dingen na te maken, en moeilijker om nep van echt te onderscheiden. Voor journalisten is nog goed te zien dat die zogenaamde AD-stukken nagemaakt zijn. Maar voor een willekeurige lezer is dat steeds minder goed te doen.”
Het AD heeft sociale media herhaaldelijk gevraagd de nepartikelen van hun platform te verwijderen, „maar het is een continue strijd, ze steken steeds weer de kop op. Het is dweilen met de kraan open.”
Dat zeg ook bedrijfsjurist Bart Priem van BNNVARA, die vermoedt dat „rechtspersonen buiten Nederland” achter de nepartikelen en de aansporingen om geld in te leggen zitten. Dat maakt het moeilijk om verhaal te halen. Wel heeft BNNVARA de zaak gemeld bij de Autoriteit Consument en Markt (ACM), die in Nederland toezicht moet houden op de Europese regels die platformen als Facebook, Instagram en YouTube verplichten op te treden tegen misleidende informatie.
Meta, moederbedrijf van Facebook en Instagram, kon vandaag voor het einde van de middag niet reageren.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
De beste ideeën over de planetaire verschuivingen in AI, ecologie en geopolitiek
Source: NRC