Foto Getty Images
Op je 65ste met pensioen, geen eigen risico, de tandarts terug in het basispakket, gratis kinderopvang, 0 procent btw op boodschappen, en om twee uur ’s middags een siësta – met gestreken dekentjes verstrekt door de overheid.
Simon van Teutem is schrijver, zijn nieuwe boek is Waarom een echte liberaal geen VVD stemt.
Een verkiezingsprogramma om je vingers bij af te likken. Ware het niet dat een rits rooskleurige beloftes binnen de kortste keren uitmondt in een kolossaal begrotingstekort, waarna belastingbetalers jarenlang een godsvermogen aan rente mogen overmaken aan de banken. Geld groeit namelijk niet aan de Haagse bomen.
Sinds 1986 rekent het Centraal Planbureau (CPB) verkiezingsprogramma’s van politieke partijen door, deze vrijdag verschijnt de nieuwste editie. Deelname dwingt partijen tot het maken van keuzes onder schaarste. Onderzoek van politicoloog Kristof Jacobs (Radboud Universiteit) liet in 2023 al zien dat kiezers van alle gezindten deze oer-Nederlandse traditie toejuichen: zo’n driekwart van het electoraat is voorstander. Zelfs bij BBB, FVD en de SGP, waar de meeste scepsis te vinden is, is nog geen 20 procent van de kiezers tégen de doorrekening.
Partijen die meedoen moeten haarscherp uitleggen wat hun plannen kosten, en hoe ze dat gaan betalen. Doen ze dat niet, dan ziet iedereen direct wat dat betekent voor de staatsschuld. De CPB-doorrekening is zo een machtig wapen tegen politieke kwakzalvers met smakelijke, maar volstrekt onhaalbare plannen.
Alleen: de doorrekening is vrijwillig. De meeste partijen doen keurig mee: van GroenLinks-PvdA tot de SGP, van de VVD tot JA21. Ook NSC en BBB, bij de vorige verkiezingen afwezig in de doorrekening, sturen hun plannen nu op naar de rekenmeesters.
Maar vijf partijen duiken weg, en negeren daarmee de duidelijke wens van hun eigen achterban. Van klein naar groot: Denk, PvdD, FVD, SP en PVV. De grootste fractie in de Tweede Kamer, die van Geert Wilders, laat het dus afweten.
Wie het resultaat daarvan wil zien, hoeft alleen maar even terug te spoelen naar het SBS-debat van 2023. „Mevrouw kan niet wachten, mevrouw moet nú dat geld hebben”, brulde Geert Wilders tegen Frans Timmermans, doelend op het afschaffen van het eigen risico. In zijn programma werd dat inderdaad afgeschaft. Maar eenmaal in het kabinet, waar Wilders zelf de stekker uittrok, werd die peperdure belofte op de lange baan geschoven.
Vrijwillige deelname aan de CPB-doorrekeningen is prima, áls weglopers daarna door journalisten en collega’s worden doorgezaagd over hun afzijdigheid. Maar dat gebeurt zelden. Misschien vinden journalisten en talkshowhosts een ontbrekende doorrekening een wankele basis voor een boeiend gesprek.
Gelukkig is daar Wim Suyker uit Voorhout. Deze econoom rekent eigenhandig verkiezingsprogramma’s door, inclusief die van de angsthazen die dat zelf niet aandurven.
Zo ontdekte Suyker dat de PVV het overheidstekort met minstens 25 miljard euro zou opblazen. Ter vergelijking: dat is meer dan de hele defensiebegroting van 2024. Niet verrassend, want Wilders wil onder meer de pensioenleeftijd terugschroeven naar 65.
Of neem de SP. Haar belastingverhogingen voor superrijken en bedrijven zijn onvoldoende om haar megalomane plannen te betalen. Geen wonder: ook de SP wil het eigen risico volledig afschaffen, een maatregel die de schatkist miljarden kost.
Je zou kunnen denken dat kiezers op de flanken weinig boodschap hebben aan de rekenmeester, zolang de islamitische gebedsoproep verboden wordt (PVV) of de miljonair maar een pak rammel krijgt (SP). Maar Jacobs laat zien dat ook zij de CPB-doorrekening waarderen: bij de PVV is slechts 11 procent tegen, bij de SP maar 6.
Iedereen kan beloftes doen op de bonnefooi. Maar politiek draait om kiezen onder schaarste, niet om dromen op andermans rekening. De CPB-doorrekening is geen technocratisch ritueel, maar een toets van gezond verstand, iets wat kiezers beter lijken te begrijpen dan menig politicus. Weglopers zouden in elk interview, in elk debat, genadeloos moeten worden vastgepind op hun minachting voor de kiezer.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC