Peiling Het anti-migratiesentiment in de samenleving neemt toe, blijkt uit doorlopend onderzoek van denktank The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS). Maar dat zegt niet alles: „Weinig mensen zijn alleen maar voor of alleen maar tegen migratie.”
Bijna 70 procent van de praktisch opgeleide Nederlanders ziet immigratie als een bedreiging voor de Nederlandse samenleving. Bijna de helft van deze groep maakt zich veel zorgen over de druk van migratie op de woningmarkt, de zorg en het onderwijs.
Dit blijkt uit een analyse van de gegevens uit de jongste editie van een doorlopend kwartaalonderzoek door denktank The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS) naar de maatschappelijke stabiliteit in Nederland.
Bij theoretisch geschoolden en onder jongeren is veertig procent het eens met de stelling ‘immigratie bedreigt de Nederlandse samenleving’. Bij de hele Nederlandse bevolking geldt dat voor ruim de helft.
Een vergelijkbaar sentiment over migratie kwam ook uit de vorige HCSS-peiling naar voren, naast brede steun voor autocratisch leiderschap en voor een voorkeursbehandeling voor mensen die in Nederland zijn geboren. Ook noemen inwoners van Nederland nog steeds internationale migratiestromen als grootste geopolitieke bedreiging voor de veiligheid en stabiliteit van het land.
Nieuw is dat Nederlanders migratie nu ook noemen als grootste interne, maatschappelijke dreiging. Het sentiment over migratie is daarmee nog iets negatiever geworden in de afgelopen periode.
„Nu de campagnetijd weer is begonnen, komt er meer aandacht voor migratie”, is de verklaring van Monique Kremer, voorzitter van de Adviesraad Migratie. Eind oktober zijn de verkiezingen voor de Tweede Kamer. „Toegenomen internationale spanningen – denk aan Trump en Rusland – maken dat mensen zich bedreigd voelen”, vervolgt Kremer. „Dat heeft weer invloed op ons denken over thema’s als migratie.”
Migratie is al jaren een prominent thema in de politiek. In 2023 viel het kabinet-Rutte IV op een migratiekwestie, waarop de PVV de daaropvolgende verkiezingen won met een anti-migratie-agenda. Afgelopen week boog de Eerste Kamer zich in een hoorzitting nog over een voorstel van het demissionaire kabinet-Schoof over aanscherping van de asielwetgeving. Het is waarschijnlijk dat het zondag in het eerste grote verkiezingsdebat op tv veel over migratie zal gaan.
Migratie is ook elders in de maatschappij een belangrijk thema, laten bijvoorbeeld de (gewelddadige) protesten tegen het asielbeleid van afgelopen weken zien. Zondag staat in Amsterdam opnieuw een anti-immigratiedemonstratie gepland. Migratie roept „snel emoties op”, constateert Marcel Lubbers, hoogleraar Interdisciplinaire sociale wetenschap aan de Universiteit Utrecht. „Mensen zien veel veranderen en ervaren dat als een dreiging. Migratie wordt vaak als bron van de dreiging gezien.”
Voor de ene groep geldt dat veel meer dan voor de andere, blijkt uit de data-analyse. Mensen met een praktische opleiding zien migratie bijna twee keer zo vaak als een internationale bedreiging dan mensen met een theoretische opleiding. „Praktisch geschoolden ervaren meer competitie met migranten, die in dezelfde buurt wonen of in dezelfde sector werkzaam zijn”, legt Lubbers uit. Mensen met een hbo- of universiteitsdiploma hebben volgens hem vaker een internationaal wereldbeeld: „Zij hechten minder aan wat een land betekent en voelen zich daardoor ook minder bedreigd door migratie.”
Voor conservatieve Nederlanders vormt migratie de grootste internationale dreiging, terwijl klimaatverandering voor hen op de tiende plaats staat. Voor progressieve Nederlanders is dat precies andersom. „Echt een spiegelbeeld”, zegt onderzoeker Jaco Dagevos van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP): „Het verschil in maatschappijvisie bepaalt voor een groot deel het verschil in kijk op sociale samenhang en de mate waarin die bedreigd zou worden door migratie.”
Dat jongeren zich minder bedreigd voelen door migratie komt volgens Lubbers deels doordat relatief veel van hen theoretisch geschoold zijn: „Bovendien heeft de jongere generatie meer contact met mensen met een migratieachtergrond. Ook daardoor kunnen jongeren positiever over migratie zijn.”
Uitgesplitst naar politieke voorkeur zien bijna alle mensen die in 2023 op FvD, PVV en JA21 stemden migratie als bedreiging voor de Nederlandse samenleving. Zij maken zich ook het meeste zorgen over de druk op huizen, ziekenhuizen en scholen door migratie. Slechts tien procent van de kiezers van Denk, PvdD en GroenLinks-PvdA zien immigratie als een bedreiging van de samenleving.
Toch moeten de verschillen tússen groepen niet overdreven worden, vindt hoogleraar Lubbers. Mensen met een migratieachtergrond zijn weliswaar minder negatief over migratie dan mensen zonder buitenlandse wortels, maar het verschil (4 procentpunt) is kleiner „dan je misschien zou verwachten”. Binnen groepen zijn er ook veel verschillen. Jongeren mogen betrekkelijk positief zijn over migratie, „in deze leeftijdsgroep wordt ook relatief veel PVV gestemd”. Twee op van de vijf theoretisch geschoolden zijn het ook (helemaal) eens met de stelling dat migratie een dreiging is, net zoveel als de tegenstanders onder hen.
„Weinig mensen zijn alleen maar voor of alleen maar tegen migratie”, zegt SCP-onderzoeker Dagevos. „Mensen hebben vaak zorgen over migratie, maar vinden bijvoorbeeld wel dat échte vluchtelingen welkom zijn – of arbeidsmigranten die Nederland helpen bij de tekorten op de arbeidsmarkt. Het is een mengeling van argumenten voor en tegen, van zorgen en gevoelens van die-en-die-mogen-best-komen.”
Per saldo zijn Nederlanders zelfs al jaren licht positief over immigratie, blijkt uit de tweejaarlijkse enquête onder de Europese bevolking, de European Social Survey. Op de vraag of migratie hun land tot een slechtere of betere plek maakt, kiezen Nederlanders net wat vaker voor ‘beter’ dan voor ‘slechter’. Op een schaal van 10 levert dat een score van 5,5 op, vergelijkbaar met eerdere jaren. Nederland is daarmee wat positiever dan buurlanden en veel positiever dan landen in Oost-Europa. „In West-Europa, waar al lange tijd ervaring is met migratie, is de basishouding over migratie stabiel licht positief”, zegt Dagevos.
Dat migratie toch als zo’n bedreiging wordt gezien, komt doordat de politiek dit als een maatschappelijk urgent thema op de agenda heeft gezet. „Daardoor gaan in de cocktail van positieve opvattingen en grote zorgen de negatieve sentimenten domineren”, zegt Dagevos.
In de jaren negentig van de vorige eeuw werden de gemengde gevoelens over migratie amper geagendeerd door de politiek. „Dat is veranderd”, zegt Lubbers, net als het soort dreiging dat wordt toegeschreven aan migratie. „In de jaren negentig werden migranten als concurrenten op de arbeidsmarkt gezien. Nu gaat het over migratie als culturele dreiging en concurrentie op de woningmarkt.”
Inderdaad zijn er over het laatste opmerkingen te vinden in de HCSS-peiling, zoals de oproep van een respondent: „Eigen volk eerst voorzien van huizen, etc.” De bedreiging van de veiligheid en stabiliteit wordt in de peiling niet nader omschreven. Er wordt ook geen onderscheid gemaakt tussen asielmigratie, die het debat domineert, en arbeidsmigratie, die veel omvangrijker is.
„De groep arbeidsmigranten is de afgelopen decennia verviervoudigd in omvang”, zegt Kremer van de Adviesraad Migratie. „Burgers gaan zich zorgen maken als er in korte tijd veel meer migranten komen.” Daarom heeft de adviesraad vorig jaar tal van aanbevelingen gedaan om de arbeidsmigratie te reguleren, waarbij rekening wordt gehouden met de „sociale samenhang” in het land. Kremer: „Die aanbevelingen heeft de politiek helaas nog niet opgepakt.”
Het demissionaire kabinet werkt nu aan de snelle invoering van een veel strenger asielbeleid. „Terwijl er rust nodig is in de uitvoering van het asielbeleid en we ons moeten voorbereiden op het Europese migratiepact dat volgend jaar juni in werking treedt”, zegt Kremer. Dat pact moet de Europese asielinstroom strakker reguleren. „Als asielzoekers integreren, aan het werk zijn en een bijdragen leveren aan de samenleving, dan zullen de zorgen van burgers verminderen.”
Met medewerking van Winny de Jong
Het onderzoek van denktank HCSS naar het maatschappelijk sentiment is gebaseerd op een peiling in samenwerking met KiesKompas. De najaarspeiling is gedaan tussen 20 en 27 augustus. Het rapport HCSS Publieksmonitor Maatschappelijke Stabiliteit Hoofdlijnen Najaarspeiling 2025 is eind september gepubliceerd.
Ruim vijfduizend Nederlanders, die samen een representatieve steekproef vormen, hebben gereageerd op meer dan 150 vragen over onder meer landelijke politiek, internationale dreigingen en maatschappelijke veerkracht. Daarnaast hebben ze vragen beantwoord over hoe ze naar de wereld kijken.
HCSS heeft de complete dataset gedeeld met NRC, die de uitkomsten heeft gecombineerd met onder meer demografische gegevens en de profielen van de respondenten.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC