Op weg naar verkiezingsdag piept en kraakt het binnen de VVD. Veel kritiek richt zich op lijsttrekker Dilan Yesilgöz, maar de problemen zitten dieper.
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Premier Mark Rutte wist ooit de verkiezingen te winnen door Nederland te vergelijken met een broos, breekbaar vaasje dat door 17 miljoen Nederlanders voorzichtig vastgehouden moest worden. Inmiddels oogt niet alleen het land kwetsbaar, maar ook Ruttes eigen bestuurderspartij.
Het opstappen van Eerste Kamerlid Cees van de Sanden leidde dinsdag tot nieuwe discussies in interne whatsapp-groepen als ‘de liberale VVD’ers’, waarvan burgemeesters, wethouders en (ex-)Kamerleden lid zijn. De kritiek van de senator op de anti-rechtsstatelijke en populistische trekken van de VVD leeft breder, maar blijft vooralsnog grotendeels binnenskamers. Niemand wil graag het verwijt krijgen de electorale kansen van de VVD te ruïneren.
Tegelijkertijd blijft de vraag hoe sterk de progressief-liberale vleugel is. Van de Sanden gaf bij zijn vertrek aan er weinig fiducie in te hebben dat de partijkoers van de VVD na de verkiezingen werkelijk zal veranderen. Bij geestverwanten leeft een vergelijkbare vrees: de conservatievere, ‘volkse’ vleugel van de partij is nu de dominante kracht binnen de partij, en die heeft minder op met ‘abstracte’ discussies over de rechtsstaat en liberale kernwaarden. Volgens die school moet de VVD juist meer oog hebben voor ‘de zorgen van mensen in het land’, of die nu over asiel of antifa gaan.
Partijleider Dilan Yesilgöz zal er alles aan doen om te voorkomen dat de sluimerende interne spanningen nog meer naar buiten komen, zoals afgelopen week gebeurde door het vertrek van Van de Sanden en door het zeer kritische optreden van de Doetinchemse VVD-wethouder Mark Boumans zondag bij Buitenhof. Yesilgöz moet toch al alle politieke natuurwetten trotseren om nog aan een afstraffing bij de naderende verkiezingen te ontkomen. Wie bij politieke veteranen in Den Haag te rade gaat, krijgt te horen dat er bijna nooit een politicus is geweest die zo kort voor de verkiezingen een dalende trend alsnog wist om te buigen. Het is de wrede werkelijkheid van een campagne: slechte peilingen leiden meestal tot nóg slechtere peilingen. Kiezers willen niet graag horen bij iemand die dreigt te verliezen.
Een kleine meevaller is voor Yesilgöz dat ze zondag kan meedoen aan het zogenoemde RTL-premiersdebat. Vanzelfsprekend was dat niet. In de peilingen komt ze amper nog in de buurt van Geert Wilders (PVV), Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) en Henri Bontenbal (CDA). RTL wilde desondanks vasthouden aan vier deelnemers, hoewel dat bij de andere partijen enigszins tot gefronste wenkbrauwen leidde. Is Yesilgöz een premierskandidaat?
De VVD-leider moet het RTL-debat aangrijpen om een groot publiek ervan te overtuigen haar partij toch nog een nieuwe kans te geven. De pijlen zijn daarbij vooral gericht op Henri Bontenbal. Bij het CDA zitten relatief veel kiezers die ook nog een stem op de liberalen overwegen. Niet voor niets heeft de VVD een speerpunt gemaakt van het behoud van de hypotheekrenteaftrek, de fiscale maatregel die het CDA juist wil afbouwen. Yesilgöz zal zich ook keren tegen de btw-verhoging die Bontenbal waarschijnlijk wil doorvoeren om de investeringen in Defensie mogelijk te maken.
De hoop is dat rechtse kiezers bedenkingen krijgen bij Bontenbal en bij gebrek aan beter toch maar weer voor de VVD kiezen. Volgens een liberaal zou dat de slogan kunnen zijn voor het restant van de campagne: ‘Dan toch maar de VVD.’
Het grootste obstakel is dat de CDA-leider inmiddels de positie heeft ingenomen die Yesilgöz voor ogen had: die van verantwoordelijke bestuurder met een koel hoofd. De VVD presenteerde zich in het kabinet-Schoof als de enige ‘volwassen partij’ in Den Haag, maar dat imago is sinds afgelopen zomer verschrompeld. Na de kabinetsval in juni bleef de coalitie in de ban van chaos, en de VVD leek eerder bij te dragen aan de onrust dan die te smoren. Dat beeld werd ook nog eens bevestigd door Yesilgöz’ ondoordachte aanval op de zanger Douwe Bob, die ze van Jodenhaat beschuldigde.
De twijfels over de VVD-leider zijn ook intern gegroeid, maar de problemen van de partij zitten dieper. Het electorale succes van Rutte heeft de spanningen tussen de liberale en conservatieve vleugels lange tijd overschaduwd: inhoudelijke debatten werden vermeden en de verkiezingscampagnes draaiden enkel om de partijleider. In het kabinet-Rutte IV bleek die formule uitgewerkt. Het rechts-conservatieve deel van de partij muitte openlijk over het gebrek aan daadkracht op het asieldossier, wat de voorbode werd van de kabinetsval.
Sindsdien woekert de richtingenstrijd voort. Eerst werd tot afgrijzen van de liberale vleugel de deur naar Wilders opgezet; nu die weer dicht is, vreest de rechtervleugel voor een avontuur met Frans Timmermans. De VVD-top probeert die angst te temperen door een samenwerking met GroenLinks-PvdA af te doen als ‘volstrekt ongeloofwaardig’. Yesilgöz pleit in plaats daarvan onvermoeibaar voor ‘een centrumrechts kabinet’ met partijen als JA21, BBB en SGP, hoewel zo’n vergezochte coalitie zelfs door haar medestanders amper serieus genomen wordt.
Het illustreert hoezeer de VVD-partijleider moet schipperen om nog meer onrust binnen haar partij te voorkomen. Een electorale neergang na het vertrek van Rutte was altijd al ingecalculeerd; na de verkiezingen zal de VVD waarschijnlijk ook nog alle zeilen moeten bijzetten om de eenheid van de partij te bewaren.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant