De Nederlandse overheid moet vaker zelf in bedrijven stappen, bijvoorbeeld om de energietransitie te versnellen. Daarvoor pleit de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur, een belangrijke regeringsadviseur.
is economieredacteur van de Volkskrant.
Hoe zorg je dat meer bedrijven overstappen van aardgas op waterstof als brandstof, hoe geef je de recycling van plastic een zet? De Nederlandse regering grijpt in dat soort gevallen al snel naar subsidies, leningen of wettelijke normen. De optie om zelf als aandeelhouder in bedrijven te stappen komt vaak niet op tafel, concludeert de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) in een donderdag gepubliceerd advies aan de Nederlandse regering.
Zonde, vindt Jeanet van Antwerpen, lid van deze adviesraad. Ze pleit ervoor dat de Nederlandse overheid minder huiverig wordt om zich direct in het bedrijfsleven te mengen.
Veel plasticrecyclers staan op omvallen of zijn al failliet omdat ze niet kunnen concurreren met goedkoop nieuw plastic. Zou de overheid in zulke bedrijven moeten stappen?
‘Je zou het op zijn minst moeten onderzoeken. Overheidsdeelnemingen worden nu vaak puur als laatste redmiddel gezien. Daarmee doe je jezelf tekort, zeker als het gaat om transitie-opgaven als de circulaire economie.
‘Nu kiezen we vaak voor subsidies. Maar recyclebedrijven die het moeilijk hebben, gaan alsnog failliet zodra dat geld op is. Daarvoor is dus een langere adem nodig. Als publieke aandeelhouder kun je zeggen: ik neem genoegen met een laag rendement, ik hoef geen dividend. Dan heb je geduldig kapitaal.
‘Subsidies hebben bovendien als nadeel dat je als overheid niet profiteert als een bedrijf juist slaagt. Nederland heeft wind op zee flink gesubsidieerd, vervolgens hebben bedrijven, ook uit andere landen, daar flinke winsten mee geboekt. Het resultaat is wel bereikt, maar het geld is weg.’
In hoeverre speelt het trauma van mislukte staatssteunoperaties uit de jaren tachtig − zoals de Rotterdamse scheepswerfbouwer RDM, die uiteindelijk alsnog failliet ging − een rol bij de weerzin tegen staatsdeelnemingen?
‘Dat kwam letterlijk terug in gesprekken die we hierover voerden met ambtenaren. Ik ken die gebeurtenissen uit mijn jeugd, er zijn genoeg ambtenaren die ze niet hebben meegemaakt. Maar kennelijk wordt dat trauma nog overgedragen.’
Het laat de risico’s toch ook zien? Als het bedrijf flopt, is het belastinggeld weg.
‘Dat is all in the game. Als subsidies niet tot het beoogde resultaat leiden, doen we daar ook niet zo moeilijk over. De mislukte reddingsacties uit het verleden waren vaak ook crisissituaties waarin halsoverkop wat moest worden opgetuigd.
‘Wij pleiten ervoor om dit instrument vaker in te zetten op basis van een goede analyse over welke bedrijven en welke sectoren je als Nederland wil steunen. Soms zal subsidie het beste blijken, soms een deelneming. Een van onze zorgen is dat de Nederlandse overheid dit soort analyses niet op tijd maakt. Dan riskeer je wat je nu in het Verenigd Koninkrijk ziet: daar is bij British Steel een noodtoestand ontstaan en heeft de overheid met stoom en kokend water besloten het bedrijf overeind te houden, tegen enorme kosten.’
Nederland heeft onlangs een ‘intentieverklaring’ met Tata Steel ondertekend. Onderdeel is een subsidie van 2 miljard euro voor CO2-afvang. Hoe kijken jullie daar dan naar?
‘Die regeling kwam te laat voor ons onderzoek. We weten niet precies hoe dat traject is verlopen, dus dat zou speculeren worden.’
Een ander punt van zorg: private bedrijven zouden efficiënter zijn dan publieke ondernemingen. Zit daar wat in?
‘Het hangt er maar net vanaf wat je meet. Puur op financieel rendement op de korte termijn doen private bedrijven dat veel beter dan publieke deelnemingen. Maar kijk je naar maatschappelijke doelen op de lange termijn, dan scoren overheidsdeelnemingen prima.’
Hebben landen om ons heen minder moeite met staatsdeelnemingen?
‘Frankrijk is van oudsher zo’n land waar de staat betrokken is bij heel veel diensten, maar bijvoorbeeld ook bij start-ups en scale-ups. België heeft een lijst gemaakt met bedrijven die ze belangrijk achten voor de strategische autonomie van het land. Ze hebben een fonds klaarstaan om in die bedrijven te kunnen deelnemen als die overgenomen dreigen te worden. Daarin zijn ze verder dan wij, want wij hebben zo’n lijst niet.
‘Ik zie wel tekenen van een kanteling in Nederland. De overheid investeert inmiddels indirect in nieuwe bedrijven via Invest-NL (een in 2020 opgericht investeringsfonds van de overheid dat in innovatieve bedrijven stapt, red.). Er is ook hier steeds meer aandacht voor strategische autonomie, zoals onze enorme kwetsbaarheid doordat onze digitale infrastructuur grotendeels in buitenlandse handen is. Het is in ons landsbelang om daar meer grip op te krijgen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant