Staakt-het-vuren Al maanden proberen onderhandelaars een wapenstilstand tussen Israël en Hamas te bemiddelen. Die leek lange tijd ver weg, maar na de Israëlische aanval op Qatar ging het opeens snel. „Ik weet niet waarom je altijd zo fucking negatief bent.”
Een rookwolk boven Doha, de hoofdstad van Qatar, na Israëlische bombardementen op 9 september.
De Israëlische straaljagers hangen al in de lucht als Steve Witkoff - diplomatiek gezant van de Amerikaanse president Donald Trump - het nieuws hoort. Het is 9 september en Israël voert een aanval uit op het politiek leiderschap van Hamas in Qatar. Per telefoon probeert Witkoff zijn Qatarese contacten te waarschuwen. Te laat. Een reeks raketten slaat in in een gebouw in een woonwijk in hoofdstad Doha, om de hoek van een basisschool.
Witkoff is woedend, blijkt uit reconstructies van onder meer de Financial Times, net als zijn baas en oude golfvriend Donald Trump. Qatar is een belangrijke bondgenoot van de Verenigde Staten en huisvest de grootste Amerikaanse militaire basis in de regio. Bovendien waren de kopstukken van Hamas in Doha bijeen om te overleggen over Witkoffs laatste voorstel voor een staakt-het-vuren in Gaza.
Achteraf blijkt de Israëlische aanval in Qatar een belangrijk keerpunt te zijn voor Trump. Zijn geduld met Israël raakt op en hij dwingt de Israëlische premier Benjamin Netanyahu tot onderhandelingen, die deze donderdag zijn uitgemond in een akkoord over een wapenstilstand.
Daar lijkt het kort na de aanval nog niet op. Zo’n twaalf uur eerder had Witkoff in zijn villa in Miami nog bezoek gehad van Ron Dermer, de naaste adviseur van Netanyahu. Samen met Trumps schoonzoon Jared Kushner bespraken ze volgens The New York Times de onderhandelingen met Hamas. Over de aanstaande aanval door Israël repte Dermer met geen woord.
Nog bozer dan de Amerikanen zijn de Qatari. Premier Mohammed bin Abdulrahman al-Thani spreekt van „verraad” door Israël. Hij noemt het „staatsterreur”. Hoewel de kopstukken van Hamas de Israëlische aanval overleven, vallen er enkele doden, onder wie de zoon van Hamas-leider Khalil al-Hayya en een jonge Qatarese beveiliger. Al-Thani roept op tot een „collectieve reactie” vanuit de regio. Ook leggen de Qatarezen hun taak als bemiddelaars neer. Een staakt-het-vuren lijkt verder weg dan ooit.
Toch zet de aanval op Qatar ook een verandering in gang. Te beginnen in de regio, waar Arabische leiders zich eensgezind achter Qatar scharen. Op 15 september komen bijna zestig islamitische en Arabische landen samen voor een spoedvergadering. Sancties tegen Israël blijven uit, maar de ontmoeting markeert wel het begin van een gezamenlijk diplomatiek offensief om Trump te bewegen zich steviger op te stellen tegenover Israël.
Kushner en Witkoff merken op dat „de Arabieren met één stem spreken”, aldus een adviseur van Trump tegen de Amerikaanse nieuwssite Axios, en zien dat als een kans. Team Trump wil dat gevoel van verontwaardiging in de regio benutten om de landen te verenigen achter één plan. Ook ten opzichte van Israël bood het bombardement een opening, al zag Trump het ook als een vernedering, zegt een voormalig Amerikaanse ambtenaar met contacten in het Midden-Oosten tegen de Britse zakenkrant Financial Times. „Trump kon tegen Israël zeggen: ‘Jullie hebben het verkloot, en ik ga het voor jullie oplossen’.”
Trump maakt Gaza al in het begin van zijn tweede presidentschap tot prioriteit. Tijdens een persconferentie met Netanyahu begin februari kondigt hij aan dat de VS de Gazastrook zullen overnemen. „We zullen het bezitten en we zullen er verantwoordelijk voor zijn.” De VS zullen de niet-geëxplodeerde munitie opruimen en Gaza omtoveren tot „de Rivièra van het Midden-Oosten”, belooft Trump. Voor de twee miljoen Palestijnen die er wonen heeft hij ook een plan bedacht: zij moeten verhuizen, naar Jordanië of Egypte.
Netanyahu is verguld. „U dringt door tot de kern van de zaak. U ziet dingen die anderen weigeren te zien.” Hamas wijst het plan af. Arabische leiders schudden hun hoofd. Egypte en Jordanië zeggen onmiddellijk dat ze geen Palestijnen zullen opnemen. Toch plaatst Trump een paar weken later nog een reclamevideo van het nieuwe Gaza, waar Elon Musk op door AI gegenereerde beelden met geld strooit en voor Trump een gouden standbeeld is opgericht.
Het idee om Gaza te ontvolken wordt opgepikt door Israëlische opdrachtgevers van adviesbureau Boston Consulting Group. Het bedrijf werkt aan een toekomstplan voor Gaza, in opdracht van de in Washington gevestigde beveiligingsfirma Orbis, die op haar beurt werkt voor de Israëlische denktank Tachlith. Op hun verzoek rekent BCG uit wat het zou kosten om de Palestijnen elders te huisvesten. In één model zouden er 500.000 Gazanen vertrekken, in ruil voor een oprotpremie van 9.000 dollar per persoon. Dat zou bijna 5 miljard kosten. Als het onderzoek aan het licht komt, distantieert BCG zich van het werk en worden de twee medewerkers die ervoor verantwoordelijk waren ontslagen.
Een Palestijnse man loopt met emmers water naast een kustpad ten noordwesten van het vluchtelingenkamp Nuseirat in de Gazastrook. Foto Eyad Baba/AFP
In de loop van het voorjaar worden meer blauwdrukken geschreven voor de toekomst van Gaza. De Amerikaanse Rand Corporation publiceert een visie waarin Gaza en de Westelijke Jordaanoever met een snelweg en spoorlijn met elkaar verbonden worden. Zwaarder weegt een plan uit Caïro dat steun krijgt van de Arabische Liga, waarin Gaza heropgebouwd wordt en onder het gezag van de Palestijnse Autoriteit komt. De wederopbouw gaat naar schatting 53 miljard dollar kosten en vijf jaar duren.
Daarmee liggen er twee toekomstscenario’s op tafel. Een Trumpiaans plan én een Arabisch plan. Welke visie wint?
In augustus organiseert Witkoff in het Witte Huis een vergadering over Gaza. Tot de genodigden behoort Tony Blair, die na zijn Britse premierschap bemiddelde tussen Israël en Palestijnen. Ook Kushner, die tijdens de eerste termijn van zijn schoonvader al een omstreden plan presenteerde om het Israëlisch-Palestijnse conflict op te lossen, is erbij. Beiden hebben goede zakelijke connecties en grote belangen in de regio, maar een slechte reputatie onder Palestijnse bestuurders. Met de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio hebben de twee achter de schermen gewerkt aan een plan voor Gaza.
Blair werkte intussen aan een blauwdruk voor een tijdelijk internationaal toezicht op de kuststrook: de Gaza International Transitional Authority (GITA). Op basis van een mandaat van de VN-Veiligheidsraad moet een tijdelijk bestuur van buitenlandse zakenlieden, diplomaten en ex-politici Gaza in drie jaar opnieuw opbouwen, blijkt uit een geheime kopie van de blauwdruk die Haaretz publiceerde. Onder supervisie van dit bestuur zullen Palestijnen uitvoerende taken verrichten. Een internationale vredesmacht moet de grenzen van Gaza bewaken en de terugkeer van gewapende groeperingen voorkomen.
Het is een gedetailleerd plan, met een prijskaartje van bijna 400 miljoen dollar. Blair, zelf in de running als lid van het bestuur, doet alvast personele suggesties: VN-vertegenwoordiger Sigrid Kaag, de Egyptische miljardair Naguib Sawiris én Aryeh Lightstone, betrokken bij oprichting van de omstreden voedseldistributie-organisatie GHF.
Op zondag 21 september nemen Trump en Kushner de Air Force One naar de herdenkingsdienst van Charlie Kirk. Vanuit het vliegtuig bellen ze met Witkoff over Gaza, schrijft de New York Times.
Een dag eerder hadden Witkoff en Kushner een gesprek met de Qatarese premier Al-Thani in New York. Al-Thani had twee eisen: de garantie van de VS dat Israël nooit meer Qatar zou bombarderen én een lijst met criteria voor vrede. In samenspraak met Arabische en moslimlanden was hij tot de volgende punten gekomen: Israël vertrekt uit Gaza, bezette gebieden mogen niet geannexeerd worden, Palestijnen mogen niet gedwongen worden te vertrekken. Trump stelt ook een eis. Hij wil meer dan een staakt-het-vuren. Hij wil een einde aan de oorlog, een plan voor vrede.
Een paar dagen later beklaagt Trump zich tijdens zijn veelbesproken toespraak tijdens de Algemene Vergadering van de VN dat hij zich persoonlijk moest bemoeien met het beëindigen van oorlogen. Hij had in zeven maanden zeven conflicten opgelost, loog hij, zonder ook maar een telefoontje van de VN.
De Amerikaanse president Donald Trump geeft een toespraak bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, op 23 september in New York. Foto Angela Weiss/AFP
Na de toespraak ontvangt hij een groep regeringsleiders uit Arabische landen. Witkoff presenteert mondeling zijn Gaza-plan, waarin de eisen die hij van Qatar ontving zijn verwerkt. Een dag later legt Rubio een 21-puntenplan voor aan ministers van Buitenlandse Zaken van Arabische en islamitische landen. Er tekent zich brede steun af, het 21-puntenplan wordt de buzz van de VN-week. Bijna niemand heeft het gezien, iedereen praat erover. En iedereen vraagt zich af: gaat Netanyahu hiermee akkoord?
Als Netanyahu op vrijdagochtend het woord krijgt in de Algemene Vergadering, verlaten honderden diplomaten uit protest de zaal. De Israëlische premier noemt de erkenning van Palestina „beschamend” en bewijs dat „het vermoorden van Joden” loont.
Het belangrijkste onderdeel van Netanyahu’s bezoek aan de VS moet dan nog komen: op maandag 29 september heeft hij een afspraak met Trump in Washington. Het hele weekend probeert Netanyahu het 21-puntenplan in zijn voordeel bij te stellen. Zijn team heeft twee ontmoetingen met Witkoff en Kushner in New York, op zondag onderhandelen ze urenlang.
De Israëliërs slagen erin de tekst deels aan te passen. Zo bevat het nieuwe plan, vergeleken met eerdere gelekte versies, geen duidelijke tijdlijn voor de terugtrekking van het Israëlische leger uit Gaza en blijft de optie van Israëlische militaire aanwezigheid in een bufferzone open. Maar Netanyahu krijgt niet alles wat hij wil. Het laatste punt uit Trumps plan – dat inmiddels uit twintig punten bestaat – blijft overeind. Hoewel Netanyahu bij de VN nog verklaarde dat Israël „zich geen terroristische staat door de strot zal laten duwen”, verwijst dit plan in vage bewoordingen naar een eventuele toekomstige Palestijnse staat.
Arabische landen zijn niet blij met de aanpassingen van Netanyahu, meldt The New York Times. Ze vragen de Amerikanen de details nog niet bekend te maken, omdat ze vrezen dat Hamas zonder nieuwe aanpassingen niet akkoord zal gaan.
Maar Trump zet door. Een dag later presenteert hij het plan tijdens Netanyahu’s bezoek aan het Witte Huis. „Eeuwigdurende vrede” in het Midden-Oosten is aanstaande, belooft Trump tijdens hun gezamenlijke persconferentie. Daarna wacht Netanyahu een onaangenaam klusje. Qatar heeft persoonlijke excuses voor het bombardement op Doha geëist. Vanuit het Oval Office moet de Israëlische premier telefonisch zijn excuses voorlezen van een briefje. Terwijl Netanyahu in de hoorn praat, houdt Trump de telefoon op zijn schoot.
Het Witte Huis deelt foto’s van het moment. Netanyahu moet voor de hele wereld met door het stof. In Israël spreken critici later van een „vernedering”. Maar de Amerikanen lijken het toneelstukje nodig te achten om Qatar te vriend te houden. Bovendien zal Qatar de dagen erna, samen met Egypte en Turkije, Hamas moeten overtuigen in te stemmen met de deal.
De reactie van Hamas komt op 3 oktober. De groep zegt akkoord te gaan met Trumps voorstel en bereid te zijn alle Israëlische gijzelaars vrij te laten, maar stelt vervolgens een reeks voorwaarden die rechtstreeks tegen Trumps punten ingaan.
Het Israëlische leger moet zich „volledig terugtrekken” uit Gaza, aldus Hamas – dat onder enorme druk staat nu Arabische en islamitische landen het plan van Trump omarmen. Die landen benadrukken dat de overgebleven Israëlische gijzelaars meer een risico vormen dan een troefkaart. De Gazaanse bevolking snakt bovendien naar een einde van de oorlog. Met geen woord rept de militie over de Amerikaanse eis dat ze zich ontwapent. Wél ziet ze een rol voor zichzelf weggelegd in discussies over de toekomst van Gaza – terwijl Trumps plan stelt dat Hamas „geen enkele rol” zal spelen bij het bestuur van Gaza.
„Het antwoord van Hamas is een nee, vermomd als een ja,” stelt Michael Herzog, voormalig Israëlisch ambassadeur in de VS, in een interview. Die boodschap probeert Netanyahu ook over te brengen op Trump in een telefoongesprek. Maar de Amerikaanse president wil daar niets van weten. „Ik weet niet waarom je altijd zo fucking negatief bent”, zegt hij volgens Axios tegen Netanyahu. „Neem je winst.” Even later verschijnt er een bericht van Trump op zijn online platform Truth Social, waarin hij schrijft te geloven dat Hamas „klaar is voor een blijvende vrede”. Ook roept hij Israël op de bombardementen op Gaza te staken.
Netanyahu, die zich al sinds de jaren negentig weinig aantrekt van Amerikaanse presidenten die hem proberen te beteugelen, heeft weinig manoeuvreerruimte over. De Israëlische samenleving is oorlogsmoe en wil de gijzelaars terug. Bovendien heeft Israël nog maar weinig bondgenoten. Wereldwijd wordt hoopvol gereageerd. Maar een deal is er dan nog niet.
Familieleden van Israëlische gijzelaars roepen de Israëlische regering tijdens een protest op 13 september in Tel Aviv op de oorlog in Gaza te staken en te werken aan een akkoord over de vrijlating van de gijzelaars. Foto Abir Sultan/EPA
Begin deze week werden de onderhandelingen voortgezet in de Egyptische badplaats Sharm al-Sheikh. In de eerste twee dagen blijft een doorbraak uit, Witkoff en Kushner blijken nog niet ter plaatse. Diplomaten voeren eerst „technische besprekingen” over details die de weg moeten vrijmaken voor een eventuele deal - zoals het precieze tijdspad waarbinnen Palestijnse gevangenen zouden moeten worden vrijgelaten.
Wel aanwezig is Hamas-leider Khalil al-Hayya - zijn eerste verschijning in het openbaar sinds zijn zoon gedood werd tijdens het bombardement op Doha. Hij zit niet in dezelfde ruimte als de Israëliërs, de onderhandelingen vinden plaats via bemiddelaars.
Op de onderhandelingstafel ligt een tussendeal. Die moet de vrijlating van de Israëlische gijzelaars en Palestijnse gevangenen bewerkstelligen, de toevoer van voldoende voedsel en hulpgoederen naar Gaza verzekeren en een einde maken aan het geweld in Gaza, door een commissie van experts van de VN-mensenrechtenraad vorige maand als genocide bestempeld. Het grootste twistpunt blijft de precieze invulling van de terugtrekking van het Israëlische leger.
Als woensdag één voor één de grote namen aanschuiven - Witkoff en Kushner vanuit de VS, premier Al-Thani namens Qatar en ook Netanyahu’s adviseur Dermer - gaat het snel. Een paar uur later onderbreekt Buitenlandminister Rubio Trump tijdens een rondetafelgesprek met conservatieve influencers om hem een briefje te geven. „We zijn dicht bij een deal”, kondigt Trump aan, op duizenden kilometers afstand van de onderhandelingen.
In de nacht van woensdag op donderdag sluiten Israël en Hamas een akkoord. Donderdagmiddag vergadert de Israëlische regering over het akkoord, 24 uur daarna zal de wapenstilstand ingaan. Hoewel over de toekomst nog veel onduidelijk is, sprak Trump woensdag al van een „historische” overwinning. De komende periode moet uitwijzen of Trump en de bemiddelaars genoeg invloed op beide partijen kunnen uitoefenen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC