Al vier jaar willen sommige EU-lidstaten alle chatberichten van Europeanen kunnen scannen. ChatControl heet dat. Woensdag bleek er onvoldoende steun voor het plan, maar van de baan is het niet. ‘Het is ongelimiteerd en ongericht.’
is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant met als specialisatie cybersecurity en inlichtingendiensten.
Het einde van het recht op privacy voor Europeanen. Bizar en catastrofaal. Een existentieel gevaar. Het waren geen kleine woorden waarmee de baas van communicatieplatform Signal waarschuwde voor een nieuw en verregaand EU-voorstel dat al deze maand in werking kon treden.
Dat plan, ChatControl gedoopt, zou alle chatberichten van Europeanen gaan scannen op mogelijk kinderpornografisch materiaal. Maar woensdagavond werd bekend dat het voorstel waar EU-voorzitter Denemarken op had ingezet, op onvoldoende steun kan rekenen en voorlopig niet in stemming wordt gebracht. Duitsland, cruciaal om het plan aan een meerderheid te helpen, haakte af.
Een overwinning voor privacy-organisaties en kritische lidstaten. Voorlopig, want het plan is zeker niet van de baan.
Al vier jaar proberen verschillende Europese lidstaten ChatControl aan een meerderheid te helpen. Grote woorden worden daarbij niet geschuwd. De baas van Signal, Meredith Whittaker, waarschuwt dat haar communicatiedienst uit Europa vertrekt als het plan wordt aangenomen. Met verwijzingen naar de Tweede Wereldoorlog roept zij op tot bezinning. ‘We kunnen de geschiedenis zich niet laten herhalen, ditmaal met grotere databases en veel, veel gevoeliger gegevens.’
Wat staat er op het spel? Politiediensten en de Europese Commissie willen meer handvatten om de online verspreiding van kinderpornografisch materiaal tegen te gaan. Dankzij internet worden afbeeldingen razendsnel uitgewisseld over de hele wereld. Voor opsporingsdiensten is het een ingewikkelde en moeizame strijd om de verspreiders ervan te achterhalen. De daders doen er alles aan om hun digitale identiteit te maskeren.
Daarom is de Europese Commissie met een idee gekomen: laten we alle afbeeldingen en url’s van websites die Europese gebruikers elkaar sturen, controleren op mogelijk kinderpornografisch materiaal. Alleen: dat kan niet zomaar, want die berichten zijn versleuteld. Daar kan niemand bij. Ook de aanbieders zelf – zoals WhatsApp, Telegram, Signal – niet: alleen personen die de berichten sturen en ontvangen kunnen bij de inhoud dankzij de onderlinge uitwisseling van sleutels. Voor anderen is het een onleesbare brei.
Deze end-to-end-versleuteling is een sterke garantie voor privacy: je kunt er op vertrouwen dat kwaadwillenden niet bij de inhoud van berichten kunnen. Vergelijk het met het briefgeheim, maar dan met een belangrijk verschil: waar de politie met een rechterlijk bevel wél een brief kan openen en de inhoud kan lezen, is dat met end-to-end-versleuteling onmogelijk. En precies dat is opsporingsdiensten en de Europese Commissie een doorn in het oog.
Daarom hebben ze een technische noviteit bedacht. Platforms wordt in het voorstel opgedragen om iedere afbeelding of url te scannen vóórdat deze wordt versleuteld. In de woorden van Jaap-Henk Hoepman, privacy-onderzoeker aan de Radboud Universiteit Nijmegen: ‘De Europese Commissie eigent zich het recht toe om mee te kijken naar wat we versturen voordat onze communicatie in een envelop gaat.’
Dat betekent niet alleen, zegt Hoepman, dat Europa straks alle berichten van Europeanen scant, maar in feite ook alle Europese burgers als verdachten gaat behandelen. Alsof je in elk huis in Europa een camera van de overheid plaatst om mogelijk huiselijk geweld op te sporen. Maar het belangrijkste: met het voorstel is end-to-end-versleuteling waardeloos geworden. Het digitale briefgeheim bestaat dan niet meer.
Op dit plan kwam dan ook forse kritiek. Toen Hongarije het in 2024 in stemming wilde brengen, bleek er geen meerderheid. Al scheelde het weinig.
Een heuse last minute interventie zorgde ervoor dat het Nederlandse kabinet van positie veranderde. Aanvankelijk dreigde Nederland vóór te stemmen – mede omdat tijdens de beslissende ministerraad de ministers van Economische Zaken en Buitenlandse Zaken, beide tegenstander, afwezig waren. Minister David van Weel, Justitie en Veiligheid, was voorstander en zou weinig oppositie krijgen.
De beslissing werd echter, zo vertellen bronnen, op het laatste moment uitgesteld. De AIVD kwam met een waarschuwing: ChatControl zou de aanvalsoppervlakte in Europa vergroten, waardoor vijandige regimes makkelijker via communicatiediensten kunnen spioneren. Toen de ministers daarop nog eens samenkwamen, was de oppositie toegenomen en rolde er een typisch Nederlands compromis uit: niet voor, niet tegen, maar onthouding.
Toen kwam Denemarken met een voorstel. En dat zette hoog in: de eerder verwijderde ‘vrijwillige’ detectie van materiaal was weer verplicht geworden. Voor personen werkzaam bij veiligheidsdiensten zou er een uitzondering komen. Die hoefden hun privacy niet op te geven, al bleef onduidelijk hoe dat technisch zou kunnen.
Voor Nederland was het Deense voorstel een brug te ver, schreef demissionair minister van Justitie en Veiligheid Foort van Oosten aan de Kamer. Privacy-onderzoeker Hoepman: ‘De controle is niet beperkt tot bepaalde soorten van communicatie of specifieke aanbieders. Het geldt voor alle apps die Europese burgers gebruiken en is daarom ongelimiteerd en ongericht.’
Dat zat Duitsland uiteindelijk ook niet lekker. ‘Duitse parlementsleden benadrukken dat er geen alomvattende scanning van privéberichten mag plaatsvinden’, luidde een verslag van de Digitale Commissie.
Maar daarmee is ChatControl niet verdwenen. Er wordt al gehint op een nieuwe ronde. Bovendien vrezen tegenstanders dat het niet bij het opsporen van mogelijk kinderpornografisch materiaal zal blijven.
De Deense minister van Justitie, Peter Hummelgaard, liet in een podcast van de Deense omroep DR al doorschemeren dat hij versleutelde apps als groot probleem ziet en daarom ChatControl zo snel mogelijk wil invoeren. ‘We zien dat veel misdaad wordt georganiseerd, gepland en uitgevoerd met hulp van onder andere versleutelde berichtendiensten. Er is brede consensus in Europa dat dit een heel, heel groot probleem is.’
Hummelgaard gelooft dat ‘meer surveillance’ een voorwaarde is voor vrijheid. De Denen, nog een paar maanden EU-voorzitter, geven niet op.
Luister hieronder ook naar de podcast Schaduwoorlog. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant