Joseph Torigian Een biografie van de vader van Xi Jinping biedt zeldzame inzichten in de politieke vorming van de Chinese leider. Ondanks hun eigen gruwelijke ervaringen tijdens de Culturele Revolutie kozen vader en zoon onvoorwaardelijk voor de Partij.
Xi Zhongxun met zijn zonen Jinping (links) en Yuanping (midden) in 1958.
Als kind was de Chinese president Xi Jinping nooit zo bang als de keren dat zijn vader hem en zijn broertje, na een late thuiskomst, wakker maakte om een bad te nemen in het water dat hij net had gebruikt. Vader Xi Zhongxun, een boerenzoon en revolutionair, wilde het badwater zo goed mogelijk benutten. De volgende ochtend werden de kleren erin gewassen.
De Chinese president groeide op als onderdeel van de ‘rode elite’, de kinderen van de communistische revolutionairen die na een decennialange gewelddadige strijd de macht in China hadden veroverd. Eenmaal in Beijing maakten de revolutionairen zich zorgen over hoe de volgende generatie voldoende discipline kon opbouwen om de revolutie voort te zetten. Hun kinderen mochten niet verwend worden.
In een nieuwe biografie over Xi Zhongxun, die leefde van 1913 tot 2002, wordt duidelijk hoe de bekende vader de carrière van zijn favoriete zoon Xi Jinping (1953) wel degelijk flink heeft geholpen. Maar er was ook leed, zoals toen vader Xi Zhongxun in 1962 politiek gezuiverd werd door Mao en zestien jaar lang zijn familie nauwelijks kon zien. Xi Jinping was negen toen dat gebeurde, en werd als tiener tijdens de Culturele Revolutie zwaar afgerekend op zijn afkomst. Een van zijn zussen overleed door zelfmoord.
Hoe kan het dat vader en zoon na hun eigen onderdrukking alleen nog maar ferventer in de Communistische Partij leken te geloven? En waarom is Xi Jinping een zeer autoritaire leider geworden, terwijl zijn vader, die na de Culturele Revolutie zijn politieke carrière weer oppakte, bekend stond als voorstander van economische en politieke hervormingen?
Joseph Torigian, historicus aan de American University in Washington D.C., draait die vragen om. Hij ziet dat Xi Jinping in de eerste plaats het rotsvaste geloof dat zijn vader had in de Partij als oplossing voor China’s problemen heeft overgenomen. Lijden voor de Partij werd gezien als een bron van betekenis. „Hoe zou hij, Xi Jinping, dan een andere richting kunnen kiezen?”
Joseph Torigian schreef een boek over de vader van Xi Jinping.
Zijn boek The Party’s Interests Come First over Xi Zhongxun, waarin een harde maar ook emotioneel complexe man tot leven komt, dubbelt als geschiedenis van de Chinese elitepolitiek. Het boek biedt ook zeldzame inzichten in de politieke vorming van president Xi Jinping, een van de machtigste mensen ter wereld over wiens drijfveren we maar weinig weten.
„Mensen die een hekel hebben aan Xi Jinping houden vast aan een ‘goede vader, slechte zoon’-verhaal. Maar bedenk je ook dat we het hier over heel verschillende periodes hebben. Na de Culturele Revolutie wist iedereen in China dat die een ramp was geweest. De Partij moest dus reflecteren op de eigen koers. Xi Zhongxun zag in Guangdong [waar hij eind jaren zeventig partijsecretaris was] met eigen ogen hoeveel rijker het kapitalistische Hongkong was, en hoe Chinezen daarheen vluchtten om te ontsnappen aan het falende communisme.
„Voor Xi Jinping ligt de focus op de problemen die tijdens de economische hervormingen waren ontstaan, zoals corruptie. Hij denkt dat hij die kan oplossen door het weer meer over ideologie te hebben, en door de macht te concentreren in één persoon, namelijk hemzelf. Het zou goed kunnen dat hij het zelf niet zo’n tegenstelling vindt.”
„Hij zag Xi Jinping als gehard, omdat hij zoveel tijd had doorgebracht op het platteland. Misschien zag hij een parallel met zijn eigen leven, en het feit dat ze allebei moeilijke dingen hadden meegemaakt in Shaanxi, de bakermat van China’s beschaving en van de revolutie. Dat gaat terug op dit centrale idee in de politieke cultuur van de Partij en in Xi Zhongxuns leven dat lijden betekenisvol kan zijn. Je leert er dingen van.”
Torigian laat zien hoe Xi Zhongxun als tiener koos voor de communistische strijd in een China dat geteisterd werd door geweld, hongersnood, en westers imperialisme. Een sterke leninistische partij – hiërarchisch en gedisciplineerd – zou China’s lot moeten doen keren. Zijn keuze leidde tot een extreem leven, eerst tijdens de burgeroorlog, toen hij verschillende malen ternauwernood aan de dood ontsnapte, en later binnen de partijtop, waar hij de rechterhand van verschillende Chinese leiders was.
Xi Zhongxun en Qi Xin, de ouders van Xi Jinping, bij het noordwestelijke hoofdkwartier van de Communistische Partij in Yan’an in 1947.
Tijdens zijn leven zag hij China inderdaad sterker worden, maar hij ontwikkelde ook levenslange nachtmerries, en groeiende mentale problemen in de latere fase van zijn leven. Xi Zhongxun bleef uiteindelijk altijd loyaal aan de partijlijn, ook wanneer zijn eigen opvattingen afweken, bijvoorbeeld bij het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989.
President Xi Jinping deelt die instelling. Wat voor zijn vaders generatie de burgeroorlog was, was voor zijn eigen generatie de Culturele Revolutie. Zijn kritiek op het consumentisme en geregelde oproepen aan de jeugd om ‘grote idealen’ na te streven, reflecteren zorgen over de stamina van de huidige generatie. „Hij benadrukt zelf ook dat hij ‘meer dan gemiddeld’ heeft geleden, en dat hij dus geen klassieke ‘rode prins’ is.”
„Xi Jinping heeft het zwaar gehad vanwege zijn familie, maar heeft ook veel voordeel gehad van zijn afkomst. Hij ging naar goede scholen en in de jaren tachtig probeerde zijn vader zijn carrière soms heel direct vooruit te helpen. Soms werkte dat trouwens juist averechts. Nepotisme was een gevoelig onderwerp binnen de Partij.”
Xi’s vader Xi Zhongzhin in 1975 en in 1987.
„Als de macht niet effectief geïnstitutionaliseerd is, blijft de hoogste leider altijd bezorgd, ook als zijn positie niet onder druk staat. Vaak gaat het niet om factiestrijd, maar juist om volstrekt loyale mensen die worden gezuiverd. Als onderdeel van hun werk moeten zij ook eigen ideeën en beleid ontwikkelen. Als ze daar goed in zijn, worden ze al gauw gezien als bedreiging. Dat maakt het probleem van opvolging ook zo lastig.”
„Wat we zien bij Xi Jinping is dat hij de macht concentreerde, en daarna zijn eigen opvolging simpelweg ophief. Met die keuzes reageerde hij op de problemen rond opvolging die zijn vader had meegemaakt. Maar hij wordt alsnog ouder, en het zal op de een of andere manier toch moeten gebeuren. Misschien zien we daarom nu dat premier Li Qiang meer taken op zich neemt. Maar als hij daarin ook maar een beetje onafhankelijk lijkt, is dat gevaarlijk voor hem.”
„Waarom hij uiteindelijk boven kwam drijven blijft onduidelijk. Zijn vaders reputatie verbeterde met de jaren. Dat heeft waarschijnlijk een rol gespeeld, maar over andere factoren weten we weinig. En niemand wist in 2012 wat voor leider Xi Jinping zou zijn. Ook politieke ingewijden niet. Dus het is geen kwestie van domme westerlingen die de Chinese politiek niet snappen. Dit is een systeem dat inherent ondoorzichtig is.”
Op 13 oktober geeft Joseph Torigian een lezing bij het Leiden Asia Centre in Den Haag.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC