In de strijd tegen wat Donald Trump ‘illegalen’ noemt, lijkt in de Verenigde Staten alles geoorloofd, zelfs het uitzetten van mensen naar landen waar ze nog nooit zijn geweest. Pas bij de landing hoorde Phone Chomsavanh uit Laos dat hij was gedeporteerd naar Eswatini, in Afrika.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over Afrika en het Mondiale Zuiden.
Dat Tuan Thanh Phan (43) zou worden gedeporteerd, kwam niet als een verrassing. Hij kwam als 9-jarige jongen legaal met zijn ouders van Vietnam naar de Verenigde Staten, maar werd op zijn 18de veroordeeld voor het plegen van een overval en voor moord. Hij raakte als gevolg daarvan zijn permanente verblijfsvergunning kwijt, een veelvoorkomende praktijk. Dus toen hij dit voorjaar zijn celstraf van 25 jaar had uitgezeten, kon hij geen stap in vrijheid zetten. Hij werd meteen overgebracht naar een detentiecentrum van de Amerikaanse Immigratie- en Douanehandhaving (ICE). Hij zou worden uitgezet naar zijn geboorteland.
‘We hadden het geaccepteerd’, zei zijn vrouw Ngoc Phan tegen Kuow, een radiostation in Seattle. Na jaren op haar man te hebben gewacht, zou ze hem achterna reizen en samen met hem een nieuw leven opbouwen in Vietnam. Maar eind mei kreeg Ngoc Phan een telefoontje. Haar man had zojuist gehoord dat hij niet naar Vietnam maar naar Zuid-Soedan zou worden gedeporteerd, een land waar hij nooit was geweest.
Een kans om dat besluit aan te vechten, kreeg Phan niet. Ook kreeg hij geen advocaat te spreken. Hij werd nog diezelfde dag, samen met zeven andere veroordeelde mannen uit Cuba, Mexico, Laos, Myanmar en Zuid-Soedan, op een vliegtuig naar het Oost-Afrikaanse Djibouti gezet, om vanaf daar door te vliegen naar Zuid-Soedan.
Ngoc Phan schakelde bij gebrek aan een advocaat voor haar man het Northwest Immigrant Rights Project in, een organisatie die juridische hulp aan immigranten verleent. Dat leek succesvol: een federale rechter oordeelde dat de regering van president Donald Trump met deze deportatie in strijd handelde met een eerder gerechtelijk bevel. Maar het hielp niet. De regering-Trump negeerde de uitspraak en hield de mannen vooralsnog vast op een Amerikaanse militaire basis in Djibouti.
Wekenlang zaten Phan en de anderen daar opgesloten, terwijl advocaten hun deportatie ongedaan probeerden te maken. Maar het Amerikaanse Hooggerechtshof besloot eind juni, zonder dat besluit te onderbouwen, de eerdere beslissing van de federale rechter op te schorten totdat het hof de zaak opnieuw had bekeken. Dat maakte de weg vrij voor de Amerikaanse regering om door te gaan: Phan werd begin juli overgebracht naar Zuid-Soedan, een straatarm land dat zich op de rand van een burgeroorlog bevindt.
Hoewel hij zijn straf in Amerika had uitgezeten, werd Phan direct na aankomst vastgezet. Waarom is onduidelijk. Mogelijk wil Zuid-Soedan voorkomen dat veroordeelde criminelen vrij rondlopen in hun land, ook zou het kunnen zijn dat het land werk maakt van repatriëring van de mannen naar hun land van herkomst. Maar als dat zo is, dan is dat vooralsnog niet succesvol. Phan zit na drie maanden nog altijd vast in Zuid-Soedan. ‘Ik heb een paar weken geleden voor het eerst met hem kunnen spreken’, zegt Tin Thanh Nguyen, een van zijn advocaten, via de telefoon. ‘Maar waar hij precies wordt vastgehouden, weet ik niet.’
Phans verhaal is exemplarisch voor dat van honderden, voornamelijk veroordeelde ongedocumenteerden die de Verenigde Staten de afgelopen maanden naar zogenoemde ‘derde landen’ uitzetten. Het zijn landen waar gedeporteerden meestal nog nooit van hebben gehoord, laat staan dat ze er ooit zijn geweest.
Mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en American Civil Liberties Union bestempelen de gang van zaken als ‘onwettig’ en ‘illegaal’. Ten eerste omdat de ongedocumenteerden onvoldoende tijd en juridische bijstand krijgen om hun uitzetting aan te vechten. Ten tweede omdat hun veiligheid in de derde landen vaak niet kan worden gegarandeerd.
Die kritiek heeft vooralsnog geen verschil gemaakt. De Amerikaanse regering lijkt te hebben ontdekt dat je, naast bijvoorbeeld overtollig afval en versleten kleding, ook afgedankte mensen naar de allerarmste landen ter wereld kan verschepen. En het hoogste rechtsorgaan in Amerika staat dat vooralsnog toe.
De ‘massadeportatie van illegale immigranten’ is een van de verkiezingsbeloften van Trump. Sinds zijn aantreden pakte immigratiedienst ICE daarom al duizenden migranten op. Maar mensen oppakken is meestal makkelijker dan ze uitzetten. Zo hebben de Verenigde Staten niet met elk land een repatriëringsovereenkomst. En landen als Cuba, China en Venezuela staan erom bekend dat ze überhaupt geen migranten terugnemen.
Trump zocht daarom direct na zijn aantreden naar landen die ongedocumenteerde immigranten van Amerika zouden willen overnemen, ook al waren het geen staatsburgers. Amerikaanse diplomaten benaderden ten minste 58 landen, schreef The New York Times op basis van overheidsdocumenten en interviews met betrokkenen. Het merendeel van de landen ligt in Afrika. Maar ook Kosovo en Mongolië zijn gepolst, net als in oorlog verwikkelde landen als Oekraïne en de Democratische Republiek Congo. Het laat zien hoe ver de Amerikaanse regering bereid is te gaan.
Al in februari, een maand naar Trumps aantreden, werden de eerste driehonderd migranten uit landen als Iran of Vietnam naar Panama gedeporteerd. De beelden van hoe ze wekenlang werden vastgehouden in een hotel gingen destijds de wereld over. Daarna zijn nog duizenden migranten naar zeven andere derde landen gestuurd: Ghana, Rwanda, Eswatini (voormalig Swaziland), Zuid-Soedan, El Salvador, Costa Rica en Mexico, dat veruit de meeste migranten ontving.
Ondertussen hebben Guatemala, Oeganda, Moldavië, Paraguay, Honduras en Kosovo ook bevestigd ongedocumenteerden uit de Verenigde Staten te zullen overnemen. Maar het is onbekend of er al mensen naar die landen zijn uitgezet. Migratie-experts vermoeden dat terugsturen naar derde landen vooral bedoeld is als afschrikwekkend signaal aan ongedocumenteerden in de VS. Maar symbolisch of niet, de gevolgen voor de betrokkenen zijn groot.
Het is meestal gissen naar de motieven van de landen die instemmen met het verzoek van de Amerikanen, omdat er weinig bekend is over de inhoud van hun overeenkomsten met de VS. Uit wat in Amerikaanse media is uitgelekt, blijkt dat sommige landen flinke geldbedragen hebben gekregen voor het opnemen van ongedocumenteerden – El Salvador ontving bijvoorbeeld 5 miljoen dollar voor het accepteren van 250 Venezolanen, blijkt uit onderzoek van The New York Times.
Andere landen hebben waarschijnlijk andere gunsten ontvangen. Zuid-Soedan vroeg bijvoorbeeld in ruil voor het opnemen van ongedocumenteerden om het ongedaan maken van sancties tegen een aantal hooggeplaatste functionarissen en het opheffen van reisrestricties voor Zuid-Soedanese burgers die naar de VS willen, berichtte nieuwssite Politico. Eind augustus werden die reisbeperkingen inderdaad opgeheven. Als gevolg daarvan kunnen Zuid-Soedanese studenten weer in de Verenigde Staten studeren.
Sommige landen die zijn getroffen door Trumps importtarieven lijken te hopen dichter bij een handelsdeal te komen door de Amerikanen op dit migratievlak hun zin te geven. Toen begin september de deal met Oeganda werd gepresenteerd, stond in de persverklaring dat de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio en de Oegandese president Yoweri Museveni hadden gebeld over ‘migratie, wederkerige handel en commerciële banden’. De handelsbesprekingen tussen beide landen zijn nog altijd gaande.
Regeringen die een deal met de VS sluiten, krijgen meestal felle kritiek in eigen land. Een groep hulporganisaties uit Eswatini, een koninkrijk met 1,2 miljoen inwoners dat naast Zuid-Afrika ligt, spande bijvoorbeeld een rechtszaak aan tegen de eigen regering. Ze stellen dat de vijf mannen die naar het land zijn gedeporteerd een eerlijk proces is ontzegd en dat ze worden vastgehouden in een gevangenis die qua gedetineerden 190 procent boven haar maximale opvangcapaciteit zit.
Sommige landen lijken de kritiek te willen pareren door aanvullende eisen te stellen aan de migranten die ze opnemen. Ghana zegt alleen personen uit West-Afrikaanse landen te accepteren. Oeganda stelt geen mensen met een strafblad of minderjarigen te accepteren en ‘geeft de voorkeur’ aan Afrikanen.
De Amerikanen zijn niet de eersten die met het idee komen om personen van wie ze af willen, maar van wie ze niet zomaar af kunnen, naar andere landen te sturen. Israël bood ruim vierduizend Eritrese en Soedanese asielzoekers tussen 2013 en 2018 de keuze: levenslange detentie in Israël of een leven in Rwanda of Oeganda? De Verenigde Naties en de Afrikaanse Unie sloten in 2019 een overeenkomst waarbij migranten die na een mislukte oversteek naar Europa in Libië vastzaten, naar Rwanda werden uitgezet.
Ook in Europa proberen landen ongedocumenteerden of uitgeprocedeerde asielzoekers in het mondiale Zuiden onder te brengen. Het Verenigd Koninkrijk sloot in 2022 een deal met Rwanda. Naast een vast bedrag betaalde het land 20 duizend pond (23 duizend euro) per uitgezette migrant. Het Britse Hooggerechtshof oordeelde in 2023 dat de overeenkomst onrechtmatig was, omdat het dictatoriale Rwanda geen veilig land is.
En demissionair minister van Buitenlandse Zaken David van Weel (VVD) presenteerde twee weken geleden tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties een ‘pilot’ voor een ‘transitiehub’ in Oeganda. Ook dit voorstel komt neer op het deporteren van uitgeprocedeerde migranten naar een autoritair geleid land met gebrekkige mensenrechten waar ze niet vandaan komen.
Als immigranten eenmaal uit de VS zijn gedeporteerd, dan proberen hun advocaten ze, als ze dat willen althans, terug te krijgen naar hun land van herkomst. Soms heeft dat succes. Panama, waar in februari driehonderd ongedocumenteerden vanuit de Verenigde Staten naartoe werden gestuurd, zette in mei 81 personen op het vliegtuig naar onder andere Kameroen, India en Bangladesh. Jamaica repatrieerde onlangs een van zijn staatsburgers die naar Eswatini was gestuurd.
Maar vaak lukt repatriëring niet of duurt die lang, omdat de derde landen hetzelfde probleem hebben als de VS: sommige landen willen niet meewerken aan repatriëring van staatsburgers.
Dat is bijvoorbeeld het geval in de zaak van de 45-jarige Phone Chomsavanh uit Laos. Ook hij kwam als kind legaal naar de Verenigde Staten. Op zijn 16de pleegde hij een moord, hij werd veroordeeld en raakte zijn verblijfsstatus kwijt. Uiteindelijk kwam hij op borgtocht vrij, zegt zijn advocaat Nguyen, die ook de Vietnamese man in Zuid-Soedan bijstaat. ‘Toen hij naar Florida wilde verhuizen, verscheen er een ‘rood vlaggetje’, omdat alle overheidsorganisaties in Florida tegenwoordig met ICE samenwerken.’
Chomsavanh werd opgepakt en op het vliegtuig gezet. Pas toen het toestel de landing inzette, hoorde hij dat hij was uitgezet naar Eswatini. Zijn familieleden kon hij niet inlichten. Ze hoorden pas over zijn deportatie toen Tricia McLaughlin, de woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Veiligheid, triomfantelijk Chomsavanhs naam en foto op het sociale medium X zette met de mededeling dat hij was uitgezet naar Eswatini.
Twitter bericht wordt geladen...
Chomsavanh wordt sinds zijn aankomst – net als de Cubaan, Vietnamees en Jemeniet die ook naar Eswatini zijn gedeporteerd – vastgehouden in een maximaal beveiligde gevangenis in de hoofdstad, blijkt uit berichten van lokale media. Maar zeker weten doet zijn advocaat Nguyen dat niet, want Nguyen wordt door Eswatini niet officieel als Chomsavanhs advocaat erkend. Hij heeft zijn cliënt daarom nog niet mogen zien of spreken. De familie van Chomsavanhs heeft wel contact met hem, zij mogen hem een keer per week bellen.
De Internationale Organisatie voor Migratie (IOM), de VN-autoriteit voor migratie, is volgens de regering van Eswatini bezig met de repatriëring van de mannen naar hun land van herkomst. Maar omdat Nguyen niet als advocaat door Eswatini wordt erkend, wil IOM dat niet aan Nguyen bevestigen. Ook op vragen van de Volkskrant reageert IOM niet.
‘Het is op dit moment wetteloosheid op ieder niveau’, zegt Nguyen. ‘De regering-Trump neemt doelbewust de vrijheden van zijn tegenstanders en niet-witte mensen af. Dat treft als eerste de mensen in de samenleving met weinig macht, namelijk vluchtelingen, migranten en personen met een strafblad. Maar het is slechts een kwestie van tijd voordat andere minderheidsgroepen aan de beurt zijn.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant