Ketakandriana Rafitoson | politicoloog Wat begon als een protest tegen stroomstoringen, is uitgegroeid tot een brede afwijzing van de macht in Madagaskar. Een nieuwe generatie weigert nog te geloven dat verzet zinloos is. „De belofte van democratie is uitgehold.”
Betogers in Antananarivo, de hoofdstad van Madagaskar, dinsdag tijdens een protest waarbij demonstranten in botsing kwamen met de autoriteiten.
Oog in oog met een linie gendarmes hief de jonge student Mikolo zijn kin op. Op een universiteitscampus in het hart van Antananarivo, de hoofdstad van Madagaskar, weigerde hij te wijken tijdens een vreedzaam studentenprotest. Zijn stem trilde toen hij zich richtte tot kolonel Tojo Raoilijon, hoofd van de nationale gendarmerie, onder wiens bevel de landelijke betogingen van de afgelopen weken hardhandig zijn neergeslagen. „Kolonel, ziet u niet wat de Malagassiërs doormaken? Kijk naar de leraarslonen. U zou geen kolonel zijn geworden zonder onderwijs.”
Op de beelden, gedeeld op sociale media, gaf de uitroep van Mikolo een gezicht aan een uitgeput volk. Het werd het symbool van een protestbeweging die het eiland aan de oostkust van Afrika de afgelopen tijd wakker schudde.
Madagaskar wankelt tussen vermoeidheid en wantrouwen. Wat begon als demonstraties tegen aanhoudende stroomstoringen en waterschaarste, groeide snel uit tot de grootste landelijke opstand in decennia. De protestbeweging, geleid door jonge Malagassiërs, bracht duizenden mensen op de been met de boodschap dat ze genoeg hebben van corruptie, armoede en machtsmisbruik. De autoriteiten reageerden met arrestaties en politiegeweld, waarbij tientallen doden vielen.
Een gewonde demonstrant wordt dinsdag weggedragen tijdens een confrontatie van betogers met veiligheidstroepen in Antananarivo, de hoofdstad van Madagaskar.
Volgens politicoloog Ketakandriana Rafitoson (42) raakt de crisis aan meer dan het falen van één regering. Als directeur van de Malagassische tak van Transparency International strijdt ze al ruim twintig jaar tegen machtsmisbruik en de uitholling van democratische instituties. „Het land bevindt zich op een kantelpunt,” zegt ze telefonisch. „Komt er politieke rekenschap en ruimte voor burgerlijke inspraak? Komen er grondige hervormingen? Alleen dan kan het vertrouwen worden hersteld. Halve, cosmetische maatregelen zullen de straat niet lang sussen.”
Ketakandriana Rafitoson
„Dit is geen plotselinge uitbarsting, maar het resultaat van kernproblemen die zich al decennia opstapelen. De protesten zijn een rechtstreekse afwijzing van een politieke klasse die al jarenlang onverschillig is tegenover de meest basale noden van haar bevolking. Dit gaat om structurele verwaarlozing van publieke diensten, verankerde corruptie en een politiek systeem dat een kleine elite dient. De machthebbers zijn er nooit in geslaagd om Malagassiërs waardigheid te bieden. Als land hebben we alles, maar de meerderheid heeft niets.”
„Dat dekt de lading niet helemaal. De protesten worden inderdaad gedragen door jonge Malagassiërs, die digitaal vaardig zijn en sociale media gebruiken om staatspropaganda te omzeilen en zich landelijk te organiseren. Deze generatie heeft geen geduld meer met de oude politieke taal van beloften zonder daden en weigert stilstand te aanvaarden. Maar inmiddels hebben ook anderen zich aangesloten: gemeenteraadsleden, vakbonden en maatschappelijke organisaties. De beweging is veel horizontaler dan eerdere opstanden. Apolitiek ook, zonder leiders. Ze leunen op waarden die elke generatie aanspreken: rechtvaardigheid, rekenschap en waardigheid. Tegelijk is er iets diep Malagassisch aan dit verzet, een gevoel van morele plicht, van fihavanana: solidariteit en collectieve zorg.”
Terwijl nieuwe voetbalstadions verrijzen, demonstreren Marokkaanse jongeren voor beter onderwijs en gezondheidszorg
„Overal reageren jonge mensen op dezelfde druk: economische onzekerheid, politieke vervreemding en het gevoel dat regeringen vooral de elite dienen. Dat voedt een crisis van legitimiteit die ook in Madagaskar voelbaar is. Onze jongeren laten zich inspireren door elkaar. Sociale media helpen hen om strategieën en verhalen te delen, om zich in realtime met andere bewegingen te spiegelen. Er wordt vaak gedacht dat deze generatie verdwaald is in een digitale wereld. Dat is een misvatting. Ze zijn juist hyperverbonden en buitengewoon bewust van de werkelijkheid om hen heen. Juist dat maakt de machthebbers nerveus.”
Een gewonde demonstrant wordt dinsdag weggedragen tijdens een confrontatie van betogers met veiligheidstroepen in Antananarivo, de hoofdstad van Madagaskar. Foto Luis Tato / AFP
Een demonstrant gebruikt maandag een katapult om een steen te gooien tijdens botsingen met de Malagassische veiligheidstroepen bij een demonstratie in Antananarivo om het aftreden te eisen van president Andry Rajoelina. Foto Luis Tato / AFP
Sinds de onafhankelijkheid van Madagaskar in 1960 volgen staatsgrepen en crises er elkaar op. In 2009 greep de huidige president Andry Rajoelina met steun van het leger de macht en sindsdien houdt hij het politieke toneel stevig in zijn greep. Verkiezingen en staatsinstellingen bestaan nog, maar zijn diep verstrengeld met partij- en zakenbelangen. De belofte van democratie is verworden tot een systeem waarin macht en rijkdom binnen een kleine kring circuleren en de bevolking, ondanks een overvloed aan natuurlijke hulpbronnen, structureel buitenspel staat.
Rajoelina probeert intussen grip te houden op een snel escalerende crisis. Nadat de protesten zich vanuit de hoofdstad naar andere steden hadden verspreid, kondigde hij een avondklok af en ontbond zijn regering. Maandag benoemde hij een legergeneraal als nieuwe premier, in een poging de rust te herstellen. De keuze voor een militair in een land met een lange geschiedenis van staatsgrepen werd door de protestbeweging omschreven als een „afleidingsmanoeuvre”.
„De herschikking en militaire benoeming lijken vooral bedoeld om controle te herwinnen, niet om tegemoet te komen aan structurele eisen. Veel burgers vinden die stappen niet alleen onvoldoende, maar ronduit zorgwekkend. In plaats van geloofwaardige oplossingen te bieden, lijkt hij vooral te mikken op ordehandhaving en het beheersen van de narratief. Zo probeerde hij de protesten af te doen als het werk van ‘robots’ en buitenlandse inmenging, een retoriek die vooral zijn angst verraadt voor een generatie die zichzelf kan organiseren. Voor veel jongeren voelde dat als een klap in het gezicht, alsof hun moed en hun pijn werden uitgewist. Het is een politieke misrekening die het wantrouwen alleen maar verdiept.”
Geneeskundestudenten worden door Malagassische veiligheidstroepen geduwd met schilden en knuppels tijdens een demonstratie in Antananarivo om betere gezondheidszorg en grondwettelijke hervormingen te eisen. Foto Luis Tato / AFP
Een jongen zit op een barrière terwijl barricades die door demonstranten zijn opgeworpen, in brand staan tijdens confrontaties met Malagassische veiligheidstroepen, dinsdag tijdens een betoging in Antananarivo om grondwettelijke hervormingen te eisen. Foto Luis Tato / AFP
„In Madagaskar heeft niemand ooit echt bestuurd met het volk in gedachten. Maar we moeten verder kijken dan louter een regeringswissel of nieuwe gezichten aan de top. Echte verandering komt niet van bovenaf. De geschiedenis leert dat gevestigde belangen zelden de structuren afbreken waarvan ze zelf profiteren. Verandering komt van onderop: van burgers die zich organiseren, van jongeren op straat die weigeren zich neer te leggen bij de status quo, die machthebbers ter verantwoording roepen. Het is alsof je leeft in een bassin vol haaien. En er zal niets veranderen, tenzij die haaien eruit worden gegooid en het bassin zelf wordt leeggekieperd.”
Politieke leiders doen er goed aan naar protesterende ‘GenZ’ers’ te luisteren
Agenten van de Malagassische politie drijven maandag demonstranten terug tijdens botsingen bij een demonstratie in Antananarivo om het aftreden te eisen van president Andry Rajoelina.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC