Woensdag verscheen voormalig FBI-directeur James Comey voor de strafrechter, na druk van president Donald Trump, als eerste van diens politieke vijanden. Het zat eraan te komen: het functioneren van justitie in de VS is de afgelopen maanden onherroepelijk veranderd.
is correspondent Verenigde Staten van de Volkskrant. Hij woont in New York.
Twee woorden zijn het slechts, en toch markeren ze samen een keerpunt in de Amerikaanse geschiedenis. ‘Not guilty’, zegt voormalig FBI-directeur James Comey woensdag in de rechtbank van Virginia. ‘Niet schuldig.’ En zo begint de eerste strafzaak op last van de Amerikaanse president tegen een van zijn politieke vijanden.
Dat zat eraan te komen: Donald Trump maakt zelden een geheim van zijn wensen. Al tijdens zijn verkiezingscampagne, vorig jaar, zwoer hij wraak op iedereen die hem in het verleden had gedwarsboomd of bekritiseerd. Nu is dat moment gekomen. Dit is strafrecht op bestelling.
Maar deze eerste zitting wekt ook verbazing. Comey staat terecht voor onder meer meineed, maar de precieze aanklacht blijft ook woensdag nog in nevelen gehuld, tot verbijstering van de verdediging. ‘We hebben nog steeds niet te horen gekregen wat de twee tenlasteleggingen precies inhouden’, aldus zijn advocaat Patrick Fitzgerald.
De strafzaak tegen Comey kent een gecompliceerde aanloop. Eind september drong Trump op sociale media nog publiekelijk aan op vervolging van onder meer Comey en de Democratische senator Adam Schiff, die beiden betrokken waren bij het onderzoek naar Russische inmenging tijdens de verkiezingen van 2016. De president begon ongeduldig te worden.
‘Pam’, schreef Trump op 20 september aan zijn justitieminister Pam Bondi. ‘We kunnen dit niet langer uitstellen.’ Waarop zij, inderdaad, in actie kwam.
Bondi legde de opdracht neer bij Erik Siebert, de hoofdaanklager van Comeys thuisstaat Virginia, die ooit door Trump zelf was benoemd. Siebert weigerde echter over te gaan tot vervolging wegens gebrek aan bewijs. Hij werd door Trump prompt de laan uitgestuurd. Zijn opvolger, de onervaren Trump-loyalist Lindsey Halligan, zette de strafzaak wel door.
Dat leidde tot intern verzet. Nadat verschillende aanklagers in Virginia waren gaan steigeren, besloot Halligan dinsdag om niet met haar eigen mensen te werken maar met twee ingehuurde aanklagers uit de conservatieve buurstaat North Carolina. Niets mocht de zaak in de weg staan.
De manier waarop justitie in de Verenigde Staten functioneert, is in de eerste acht maanden van Trumps tweede termijn onherroepelijk veranderd. Duizenden aanklagers werden uit politieke overwegingen ontslagen, vervolging van Trumps medestanders werd gestaakt en die van zijn vijanden in gang gezet. Prioriteiten als het bestrijden van corruptie en beschermen van burgerrechten maakten plaats voor een nieuwe missie: de federale klopjacht op migranten zonder verblijfsvergunning.
Ook veranderd is de positie van het ministerie van Justitie ten opzichte van het Witte Huis. Waar justitiële onafhankelijkheid sinds de jaren zeventig de norm was, of op zijn minst de schijn van onafhankelijkheid, doet minister Bondi geen enkele poging om zich van Trumps wensen en grieven te distantiëren. Noch vice versa.
‘Ik ga niet zeggen welke gesprekken ik wel of niet met de president heb gehad’, reageerde Bondi dinsdag tijdens een verhoor in de Senaat op de vraag of zij het met Trump over de vervolging van Comey had gehad. Ook op de vraag of zij Trumps bericht aan haar als een bevel had opgevat, gaf de minister geen direct antwoord.
Democraten waarschuwen voor een gevaarlijke, onomkeerbare politisering van het strafrecht. Omgekeerd wijzen Republikeinen juist naar Joe Biden, tijdens wiens termijn Trump werd vervolgd voor onder meer beïnvloeding van de verkiezingen. Er bestaat echter geen bewijs dat Biden zich daar ooit zelf mee heeft bemoeid – laat staan dat hij hoogstpersoonlijk opdrachten heeft gegeven.
‘Mijn familie en ik weten al jaren dat er een prijskaartje hangt aan verzet tegen Donald Trump’, zei Comey vorige week in een videoboodschap aan het Amerikaanse volk. ‘Wij gaan niet op onze knieën leven, en dat zouden jullie ook niet moeten doen.’
Comeys vervolging draait om het onderzoek naar Russische inmenging waarvoor hij tijdens Trumps eerste termijn als FBI-directeur de hoofdverantwoordelijke was. Dat onderzoek, waarvan de resultaten werden gepresenteerd in het zogeheten Mueller Report, leidde niet tot vervolging van Trump. Toch bleef de zaak hem aankleven, iets waarover de president nog altijd met regelmaat in woede ontsteekt.
Hoewel details van de aanklacht dus nog ontbreken, luidt de verdenking dat Comey in 2020 onder ede zou hebben gelogen over zijn onderzoek. Hij werd destijds verhoord door de juridische commissie van de Senaat. Had Comey ooit toestemming gegeven voor het lekken van informatie naar de pers, wilden de senatoren weten. Nee, antwoordde hij. Dat wordt nu door justitie betwist.
Op het nippertje, luttele dagen voordat de feiten zouden verjaren, kondigde de kersverse aanklager Halligan – voorheen Trumps privéadvocaat – de vervolging van Comey aan.
De eerste zittingsdag is woensdag al snel voorbij. Comey verklaart dat hij onschuldig is, de rechter kondigt een nieuwe zittingsdatum aan, begin januari, voor de inhoudelijke behandeling van de zaak. Een verzoek van justitie om meer tijd wordt bruusk afgewezen. ‘Dit lijkt mij geen al te gecompliceerde zaak’, aldus rechter Michael Nachmanoff, die ooit door Biden werd benoemd.
De verdediging hoopt de zaak komende maanden alsnog te laten stuklopen op de benoeming van Halligan. Die zou niet volgens de juiste procedure zijn verlopen.
Comey wordt woensdag niet in de boeien geslagen. Ook een zogeheten perp walk, waarbij justitie de verdachte triomfantelijk aan de camera’s toont, blijft hem bespaard. Een FBI-agent die had geweigerd om zo’n vernederende show te organiseren, zo onthulden Amerikaanse media, werd vorige week al ontslagen.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant