Politieke crisis Frankrijk Demissionair premier Lecornu hoopt ondanks de regeringsval op tijd een staatsbegroting rond te krijgen. Hij zal mogelijk concessies doen aan links, dat een eerlijker verdeling van belastingen eist.
Tijdens de protesten op 18 september draagt een demonstrant een bord met de tekst: ‘Zucman-belasting, ultra-rijken naar de kassa’.
Concessies doen, coalities vormen, polderen – het waren voor Franse machthebbers lange tijd vieze woorden. Want waarom zouden ze? Van 2002 tot 2022 had de Franse president altijd een meerderheid in de Assemblée Nationale en kon hij zijn beleid zonder al te veel frictie doorvoeren. Toen de net herkozen maar zeer impopulaire president Emmanuel Macron in 2022 zijn meerderheid verloor, bleven hij en zijn premiers top-down regeren door per wet een meerderheid te zoeken en anders het parlement te omzeilen met een beroep op het beruchte grondwetsartikel 49.3 – of andere constitutionele trucjes.
Maar sinds de parlementsverkiezingen van 2024 is het Franse parlement zo extreem verdeeld dat deze door de oppositie fel bekritiseerde manier van regeren niet meer werkt. De drie premiers die sindsdien aan de macht zijn geweest, kregen nauwelijks nieuw beleid doorgevoerd en moesten allen vroegtijdig vertrekken omdat ze te weinig parlementaire steun genoten. De laatste was Macron-vertrouweling Sébastien Lecornu, die maandag na nog geen maand aftrad.
Nu lijken de Macronisten te beseffen dat de tijd van regeren zonder concessies voorbij is. Lecornu beloofde vorige week al 49.3 nooit in te zetten. Dinsdagavond zei oud-premier Élisabeth Borne publiekelijk dat het een goed idee is om de door haar met een ‘49.3’ doorgevoerde en gehate pensioenhervorming op te schorten – een belangrijke eis van links en iets wat eerder uitgesloten leek. Borne is trouw aan Macron en zou dit volgens analisten nooit zeggen zonder overleg met hem.
Woensdagochtend liet Lecornu doorschemeren dat hij denkt dat hij met linkse partijen tot een compromis kan komen voor de staatsbegroting van 2026. Het zou vervroegde parlements- en zelfs presidentsverkiezingen voorkomen en enige stabiliteit brengen in een land in politieke en financiële crisis.
Om de begroting nog voor het einde van het jaar aan te kunnen nemen, moet een eerste versie maandag rond zijn. Het wordt interessant om te zien of de Macronisten inderdaad de pensioenhervorming en breder hun wat ondemocratische manier van regeren zullen loslaten. En de vraag is of kamp-Macron ook bereid is een andere, door de gehele oppositie gedeelde eis in te willigen: die van meer justice fiscale.
Want van hard-links tot radicaal-rechts vinden politici dat de belastingdruk in Frankrijk oneerlijk verdeeld is – het aanpakken daarvan zou dé manier zijn om de enorme staatsschuld (114 procent van het bbp, beduidend meer dan het EU-maximum van 60 procent) terug te dringen. Lecornu, van oorsprong rechts, stelt dat justice fiscale ook voor hem belangrijk is. Natuurlijk moeten belastingen eerlijker verdeeld worden, zei hij eind september tegen Le Parisien. „Je moet wel doof zijn als je nog niet hebt gehoord dat de Fransen ons [daarom] vragen.”
De roep om fiscale gerechtigheid komt voort uit breed gedeelde onvrede over de bevoorrechte positie van de rijkste mensen en bedrijven in Frankrijk. Het land kent een progressief belastingstelsel, maar de allerrijksten betalen relatief weinig impôts: volgens een onderzoek van het Institut des politiques publiques (IPP) uit 2023 betalen de 0,0002 procent allerrijkste inwoners van Frankrijk slechts 26 procent inkomstenbelasting, terwijl dat percentage voor de 0,1 procent rijksten op 46 ligt. Het verschil komt vooral door optimalisatiestrategieën die deze mensen aanwenden om zo min mogelijk aan de fiscus af te dragen.
Wat meespeelt bij de onvrede is dat het vermogen van de allerrijkste Fransen enorm is toegenomen: de vijfhonderd rijkste Fransen verveertienvoudigden hun vermogen tussen 1996 en 2025, aldus weekblad Challenges. Intussen groeide ook hun macht. Zo heeft miljardair Vincent Bolloré een waar media-imperium in handen en schijnt Bernard Arnault van luxe-multinational LVMH in politiek Parijs veel te zeggen te hebben.
Bij de toename van de rijkdom en macht van deze allerrijkste Fransen spelen tal van nationale en internationale factoren mee. Oppositiepartijen wijzen graag op de invloed van het fiscale beleid van president Macron. Sinds hij in 2017 aan de macht kwam, verving hij onder meer de vermogensbelasting (ISF) door een beduidend lagere onroerendgoedbelasting (IFI) en verlaagde hij meermaals belastingen voor bedrijven.
Macronisten zeggen dat dit heeft geleid tot een aantrekkelijker klimaat voor bedrijven en meer werkgelegenheid. Dat is niet onwaar: de werkloosheid daalde sinds 2017 van 10 naar 7,5 procent in 2025. Maar een deel van de nieuwe banen zijn (deels door de staat betaalde) leerwerktrajecten en het aantal zelfstandigen – die sociaal vaak slecht beschermd zijn – nam fors toe. Ondertussen daalde, onder meer door de coronapandemie en de energiecrisis, de koopkracht en steeg de armoede tot het hoogste niveau in dertig jaar. Uit de meest recente cijfers van statistiekbureau INSEE blijkt dat in 2023 15,4 procent van de Fransen onder de armoedegrens leeft: bijna tien miljoen mensen.
Deze ongelijkheid is volgens socioloog en directeur van peilingbureau IFOP Jérôme Fourquet de reden dat veel niet-ultrarijke mensen zich verzetten tegen voorstellen van Macron en zijn vorige premiers om de staatsschuld terug te dringen door de Fransen te vragen meer te werken – zo wilde de vorige premier François Bayrou twee vrije dagen schrappen. „Als het gevoel bestaat dat er aan de andere kant (…) geen serieuze inspanningen worden gevraagd, is de meest voorkomende reflex dat men de hakken in het zand zet”, aldus Fourquet bij tv-programma C ce Soir.
Het algemeen verhogen van de belastingen om de staatsschuld terug te dringen is intussen eigenlijk ondenkbaar omdat de belastingdruk in Frankrijk al zo hoog ligt. De belastingquote (alle belastingen plus premies gedeeld door het bbp) was in 2023 45,6 procent – meer dan in alle andere EU-landen, blijkt uit cijfers van Eurostat. Nederland zat op minder dan 40 procent.
Linkse partijen willen dat Lecornu de Taxe-Zucman invoert, vernoemd naar de Frans-Amerikaanse topeconoom Gabriel Zucman. Hij stelt voor om fiscale huishoudens met een vermogen van meer dan 100 miljoen euro een belasting van 2 procent te laten betalen. Het zou in Frankrijk om de 1.800 allerrijkste mensen gaan; volgens Zucman zou de maatregel jaarlijks 20 miljard euro opleveren. Talloze economen, onder wie zeven Nobelprijswinnaars, steunen dit idee. Socioloog Fourquet zei dat „het zwaarder belasten van de rijken een instrument is om financiële stabiliteit en [fiscale] gerechtigheid te verkrijgen”.
Bij de demonstraties die de afgelopen weken in Frankrijk plaatsvonden, waren de naam en het gezicht van Zucman niet weg te denken. 86 procent van de Fransen is volgens een door de Socialistische Partij bestelde peiling van IFOP vóór. Maar Lecornu wilde er tot dusver niet aan. In Le Parisien stelde hij dat hij vreest voor de concurrentiepositie van bedrijven en gevolgen voor hun werknemers („een bedrijf gaat niet alleen over de baas”). Ook stelde hij dat Franse bedrijven kapitaalkrachtig moeten blijven „om onze economie te beschermen tegen buitenlandse bedrijven die te veel invloed proberen te krijgen”.
En er is meer kritiek. Zeven economen schreven begin september in Le Monde dat de inschatting dat de Zucman-belasting 20 miljard euro per jaar kan opleveren te optimistisch is. Volgens hen zou het maar zo’n 5 miljard euro opleveren, onder meer omdat de mensen in kwestie waarschijnlijk manieren zullen vinden om een deel van de belasting niet te hoeven betalen (bijvoorbeeld door zich in een ander land in te schrijven).
En sommige rijken die geraakt zouden worden, zijn weinig verrassend tegen. LVMH-baas Arnault haalde onlangs in The Sunday Times uit door te zeggen dat de belasting „de Franse economie ten gronde zou richten”. En Arthur Mensch, oprichter van AI-bedrijf Mistral AI, onderstreepte op tv dat hij ondanks zijn rijkdom op papier de belasting niet zou kunnen betalen, omdat hij daar de liquide middelen niet voor heeft. Zucman reageerde dat er een uitzondering kan worden gevonden voor het handjevol bedrijven in die situatie.
Woensdagavond moet duidelijk worden welke concessies Lecornu daadwerkelijk wil doen, of de Taxe-Zucman daar één van is en of links inderdaad steun zal verlenen voor de begroting. Dit is een gevaarlijke exercitie: enerzijds zouden de linkse partijen inhoudelijke successen kunnen claimen en zich erop kunnen voorstaan dat ze een grotere crisis afwenden. Maar anderzijds is samenwerking met de impopulaire Macronisten een electoraal risico – niet te verwaarlozen in aanloop naar de lokale verkiezingen volgend jaar en de presidentsverkiezingen van 2027.
Als het polderen en het compromis sluiten de Fransen weer niet lukt, komt de optie van vervroegde parlementsverkiezingen weer dichterbij – de gevolgen daarvan zijn nog moeilijk te overzien. Een ding is zeker: wie de Franse politiek volgt, hoeft zich dezer maanden niet te vervelen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC