Hij kan niet meer aanzien hoe de VVD de liberale principes verkwanselt. En dus zegt VVD-senator Cees van de Sanden zijn partijlidmaatschap op. Zijn zetel in de Eerste Kamer behoudt hij. ‘Ik blijf opkomen voor mijn liberale idealen.’
Het lijstje groeide en groeide de afgelopen maanden – het lijstje ergernissen over de plannen van zijn eigen VVD, over de wetgeving en de moties die door de partij werden gesteund en over de uitspraken van prominente politici en bestuurders.
De intentie van het kabinet-Schoof het noodrecht in te zetten om strenger asielbeleid te kunnen voeren? ‘Een rode vlag’, zegt Cees van de Sanden (62).
Partijleider Dilan Yesilgöz die na de val van het kabinet zei dat er geen inhoudelijke meningsverschillen waren over het tienpuntenasielplan van Geert Wilders? ‘Dat is gewoon het PVV-verkiezingsprogramma, juridisch onmogelijk en vanuit liberaal perspectief volstrekt onwenselijk. Zeg dat gewoon.’
Het recente kabinetsplan om uitgeprocedeerde asielzoekers uit te zetten naar Oeganda? ‘Gelanceerd een paar weken voor de verkiezingen, terwijl alle experts zeggen dat het in strijd is met allerlei verdragen.’
De motie eind september om antifa aan te merken als een terroristische organisatie? ‘Buitengewoon onrechtsstatelijk en buitengewoon kwalijk.’
En dus nam Van de Sanden onlangs een moeilijk besluit. Het Eerste Kamerlid zegde woensdag zijn lidmaatschap van de VVD op. Hij gaat verder als eenmansfractie.
‘De VVD’, zegt hij, ‘is de afgelopen twee, tweeënhalf jaar steeds verder weggedreven van de eigen kernwaarden: vrijheid, verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid, sociale rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid. De partij is besluiten gaan ondersteunen en uitspraken gaan doen die ik niet in lijn kan brengen met die kernwaarden, of die daar zelfs haaks op staan. Ook waren er besluiten die op gespannen voet staan met de rechtsstaat. En die rechtsstaat is mij buitengewoon dierbaar, als advocaat.’
Later, scherper: ‘Eerst was het wekelijks, maar nu zie ik bijna elke dag dingen die ik niet aan mezelf krijg uitgelegd, laat staan aan anderen. En als je dan blijft zitten en je mond houdt, dan ben je daar mede debet aan.’
Van de Sanden groeide op in ‘een hartstikke rood arbeidersnest’ in een volkswijk in Tilburg. Met zijn vader, die werkte in de textielindustrie, voerde hij al op jonge leeftijd politieke discussies. Dat hij naar het vwo zou gaan, was ondanks goede prestaties op de lagere school geen uitgemaakte zaak. De leraar moest langskomen om zijn ouders te overtuigen dat de toekomst van hun zoon niet per se in de fabriek lag.
Nadat hij een tijd in de uitzendbranche had gewerkt, begon Van de Sanden als dertiger aan een studie rechten. Sinds 2007 werkt hij als advocaat gespecialiseerd in bestuursrecht. Hij stond onder meer de gemeente Bodegraven bij in de strijd tegen complotdenkers die beweren dat er een satanisch pedofielennetwerk actief is in de regio.
In 2021 besloot hij politiek actief te worden voor de VVD, de partij waarop hij al zijn hele leven stemt. Hij ging flyeren, schreef mee aan het provinciale verkiezingsprogramma in Noord-Brabant en belandde in 2023 op plek twaalf van de kieslijst voor de Eerste Kamer.
Hoewel de VVD bij de verkiezingen maar tien zetels haalde, werd Van de Sanden al snel geïnstalleerd als senator: eerst een paar maanden als vervanger van een partijgenoot met ziekteverlof, een jaar later permanent. Bij zijn eerste optreden wist hij de Wet werken waar je wilt tegen te houden die volgens hem zou leiden ‘tot overregulering voor een probleem dat niet bestaat’.
Hij vindt het ‘elke week een feestje’ om naar Den Haag te mogen, ‘een voorrecht om op deze manier een bijdrage te mogen leveren aan ons mooie land’.
En toch begon het te schuren.
‘Ja, ik zag steeds vaker dingen gebeuren waarvan ik buikpijn kreeg, waarvan ik dacht: is dit nog wel mijn liberale partij? Een veeg teken was toen de vier partijen (PVV, VVD, NSC en BBB, red.) bij de formatie een document ondertekenden waarin staat dat ze de rechtsstaat en de rechtsstatelijkheid in stand zouden houden. Daarover hoef je toch niet te onderhandelen? Dat is toch vanzelfsprekend?’
Vóór de verkiezingen van 2023 zette partijleider Yesilgöz de deur voor Wilders al op een kier, nadat Rutte de PVV jarenlang had uitgesloten. Vond u dat ook al twijfelachtig?
‘Het zou mijn keuze niet zijn geweest. Mark Rutte had goede redenen de deur tien jaar lang dicht te houden. Na eerdere ervaringen met de PVV.’
Bij de komende verkiezingen sluit Yesilgöz de PVV alsnog uit. Omdat Wilders ‘blijft weglopen’, niet vanwege de radicaal-rechtse standpunten.
‘In principe vind ik het niet verstandig op voorhand partijen uit te sluiten, omdat je daarmee ook de mensen die op die partij stemmen uitsluit. Waar je dan wel voor moet waken, is dat je zelf steeds verder naar rechts opschuift, uit angst stemmen te verliezen aan een radicalere partij. Dat is dus wel gebeurd. We zijn ons liberale kompas kwijtgeraakt.’
Wat zijn de gevolgen?
‘Het vertaalt zich bijvoorbeeld in de kwaliteit van de wetgeving die wij in de Eerste Kamer moeten behandelen. En in uitlatingen van mensen die in de partij een functie bekleden.’
Gevraagd naar zulke uitlatingen noemt Van de Sanden een bericht van Queeny Rajkowski, Tweede Kamerlid namens de VVD. Op X plaatste ze een filmpje van een informatieavond in Amersfoort, waar de burgemeester aan burgers uitleg geeft over de plannen voor een asielzoekerscentrum. ‘Dit is echt niet oké’, schreef Rajkowski. ‘Een azc voor 300 mensen, midden in een woonwijk. Burgemeester Bolsius van Amersfoort moet pal staan voor de veiligheid van zijn inwoners en niet de zorgen van bezorgde ouders bagatelliseren.’
Van de Sanden zucht. ‘Dat azc zou niet in een woonwijk komen, maar ergens tegen een bedrijventerrein aan. Daar begint het al mee. En verder is het zeer onwenselijk dat een volksvertegenwoordiger, die mede verantwoordelijk is voor de wetgeving, vanaf de zijlijn een burgemeester becommentarieert die die wetgeving uitvoert. Daarmee gaat ze mee in de populistische teneur.’
Andere VVD’ers schieten ook geregeld uit de heup. ‘Zó gewoon is Jodenhaat geworden’, schreef partijleider Yesilgöz in juni toen zanger Douwe Bob een concert op een Joods voetbaltoernooi annuleerde. ‘Pure haat, in het volle zicht.’ Pas nadat de zanger een kort geding had aangespannen, bood Yesilgöz excuses aan en verwijderde ze haar bericht op X. Veel te laat, vindt Van de Sanden. En bovendien: ‘Onterechte beschuldigingen zijn in strijd met liberale kernwaarden als verdraagzaamheid en gelijkwaardigheid.’
Wat Van de Sanden ook stoort: dat de VVD op belangrijke momenten de kaken juist op elkaar houdt. Zoals toen BBB-leider Caroline van der Plas zonder dit te onderbouwen klaagde dat de Raad van State een D66-bolwerk zou zijn, en daarom negatief oordeelde over wetsvoorstellen. ‘Ik zou graag zien dat de VVD op dat moment opstaat en zegt: wacht even, dat zien wij anders. Door te zwijgen, morrel je zelf ook aan de rechtsstaat.’
De VVD koos ervoor richting PVV op te schuiven.
‘Ik weet niet of het een bewuste keuze was, maar je ziet dat de conservatieve stroming binnen de partij de overhand heeft gekregen.’
Wie was daarvoor verantwoordelijk? Yesilgöz?
‘Zij is er wel bij geweest. Maar ook het bestuur heeft ingestemd, en uiteindelijk de leden. Want elk verkiezingsprogramma wordt aan de leden voorgelegd.’
Heeft u zelf altijd ingestemd met de verkiezingsprogramma’s?
‘Nee, ik heb er bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen niet volledig mee ingestemd. Omdat ik vond dat te veel werd ingezet op asiel en migratie. Alsof dat de oorzaken zijn van alle problemen in dit land.’
Dus ook toen al was u kritisch op de koers?
‘En ik heb sindsdien geen mogelijkheid voorbij laten gaan om dat intern kenbaar te maken. Door me uit te spreken tegen fractiegenoten in de Eerste Kamer en tijdens ontmoetingen met de partijtop.’
Heeft u ook Yesilgöz zelf hierover gesproken?
‘Enkele maanden geleden was er een bijeenkomst met haar waarin ik ook heb verteld wat ik van bepaalde zaken vond.’
Niemand kan dus verrast zijn dat u nu deze beslissing neemt?
‘Misschien toch wel. Ze kunnen hebben gedacht: hij piept wel, maar zal zo’n beslissing nooit nemen. Mijn bezwaren werden vaak belangstellend aangehoord, maar dan werd al snel gezegd dat ik het niet zo somber moest inzien. Ik heb mijn besluit niet met anderen afgestemd, omdat je dan ook mensen in een lastig parket kunt brengen. Er zijn meer VVD’ers die denken zoals ik, maar het is een minderheid.’
Uw bezwaren over de VVD begonnen al bij de vaststelling van het verkiezingsprogramma in 2023 en groeiden daarna. Had u niet moeten bedanken toen u vorig jaar werd benaderd om de zetel in de Eerste Kamer in te nemen?
‘Dat is nooit in me opgekomen. Ik had er alle vertrouwen in dat ik van binnenuit invloed kon uitoefenen. Maar dit is niet gelukt op een manier waarop ik dat graag had gezien. Een partij is een olietanker die niet door één bemanningslid is te keren.’
U heeft er ook geen vertrouwen in dat na de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober de liberale stroming binnen de partij weer de overhand kan krijgen op de meer conservatieve stroming?
‘Het feit dat ik deze keuze maak, betekent dat ik dat niet snel zie gebeuren. Wellicht gaat er met de poppetjes wat veranderen, maar dat is dan puur cosmetisch. Daar ben ik niet zo in geïnteresseerd.’
De timing van uw vertrek is opvallend. Waarom heeft u niet gewacht tot na de verkiezingen?
‘Voor zoiets bestaat geen goede timing. Maar wie weet dat iets niet goed is, mag niet wachten tot het beter uitkomt. In de politiek hoort het geweten zwaarder te wegen dan het moment. Op een gegeven moment is de maat vol. En dat moment is nu.’
U kunt ook beschuldigd worden van zetelroof.
‘Het is een optie geweest om mijn zetel op te geven, maar ik wil in de Eerste Kamer blijven opkomen voor mijn liberale idealen, die op papier ook nog steeds bij de VVD horen.’
U zegt eigenlijk: ik verlaat niet de VVD, de VVD heeft mij verlaten.
‘Ik wil het anders formuleren: de VVD heeft haar kernwaarden verlaten. En daarmee mij.’
Eerder dit jaar kwam via het FD aan het licht dat Cees van de Sanden een Nederlands bedrijf dat eigendom is van de Russische oliemaatschappij Lukoil heeft bijgestaan als advocaat. Vanwege zijn beroepsgeheim meldde hij dat niet bij de Eerste Kamer en zijn partij. Volgens meerdere integriteitsexperts had hij daarover wel transparanter moeten zijn. De VVD concludeerde juist dat Van de Sanden in lijn met de integriteitscode had gehandeld en dat er geen sprake was van belangenverstrengeling. ‘Deze kwestie speelt geen enkele rol bij mijn vertrek’, aldus de ex-VVD-senator. Hij stelt bovendien dat ‘iedereen recht heeft op juridische bijstand, dus ook Lukoil Benelux BV, dat niet op de sanctielijst stond. Dat is een fundamenteel uitgangspunt van onze rechtsstaat.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant