Grove grappen, provocaties, hyperbolen, memes: populistisch rechts leek lang een monopolie te hebben op bijtende humor als politiek wapen. Inmiddels verweren ook de tegenstanders zich.
Toen in juni het ongelukkige kabinet-Schoof van PVV, VVD, NSC en BBB na een jaar vol ruzie, amateurisme en politieke slapstick dan toch ten val kwam, liep een krantenjournalist somber door de gangen van de Tweede Kamer. ‘Nu gaan we weer zo’n oersaai middenkabinet krijgen’, verzuchtte hij.
Het zal half grappend zijn bedoeld – misschien – maar de opmerking legde iets van de huidige politieke cultuur bloot: is de strijd tussen het politieke midden en populisten ook een strijd tussen saaiheid en spektakel?
Politiek redacteur Frank Hendrickx bericht wekelijks over de mechanismen achter de politieke gebeurtenissen.
De Groningse filosoof Beer Prakken, die onderzoek doet naar humor in de politiek, merkte vorige week na een lezing in Den Haag op dat de populariteit van PVV en FvD bij jongeren – de twee partijen scoorden het hoogst bij de scholierenverkiezingen in 2023 – ook op die opwinding is gestoeld. De memes op sociale media, de AI-plaatjes, de TikTok-filmpjes, de populaire compilatievideo’s op YouTube: jongeren vinden Geert Wilders en Thierry Baudet ‘ook gewoon lachen’, meent Prakken.
De gevestigde partijen hebben zich lang verre gehouden van dat sentiment. ‘Gelukkig is het land waar de politiek saai is’, merkte ex-VVD-leider Frits Bolkestein ooit op. Ook nu zijn er weer (ex-)politici die oproepen tot een saaie campagne die alleen om de inhoud draait. CDA-leider Henri Bontenbal belooft ‘rust, reinheid, regelmaat’.
Tegelijkertijd wijzen voormalige campagnestrategen en deskundigen erop dat grote groepen kiezers zich niet laten leiden door de inhoud bij het bepalen van hun stem, maar door emotie, identiteit en groepsgevoel. Bij wie wil je horen? Ook humor kan daarbij een grote rol spelen.
De ex-D66-spindoctor Roy Kramer is er bijvoorbeeld van overtuigd dat Wilders’ grap over het overgewicht van Frans Timmermans (‘U kunt wachten tot u een ons weegt en dat gaat in uw geval wel even duren’) een rol speelde bij zijn verkiezingsoverwinning. Televisiedebatten zijn belangrijk vanwege de spin-off: welke momenten worden achteraf besproken en Wilders’ grap behoorde tot de meest herhaalde fragmenten. Het leidde ook tot vervolgdebatten: mag je zoiets wel zeggen over iemands uiterlijk? Het grootste probleem volgens Kramer: Wilders, die vaak grappen vooraf instudeert, had het rijk alleen. Geen enkele andere lijsttrekker maakte een grap.
Donald Trump wist eerder op een vergelijkbare manier de campagne te domineren. Hij trok aandacht met provocaties en bedenkelijke grappen over zijn tegenstanders (‘Sleepy Joe’, ‘Little Marco’, ‘Low Energy Jeb’), terwijl de rest het hield bij verontwaardigde reacties.
Het mag niet ieders smaak zijn, maar humor genereert niet alleen aandacht, het helpt volgens de filosoof Prakken ook bij het opbouwen van een persoonlijke band met kiezers. Uit datingsites blijkt dat mensen in een relatie veel belang hechten aan humor en in de politiek is dat niet anders. Mensen willen ergens bij horen en hoe kan dat beter dan samen om iets of iemand te lachen?
Het is een reden waarom entertainers ook steeds meer in beeld komen in de politieke wereld. Trump was een televisiester, de Oekraïense president Volodymyr Zelensky begon als komiek en hetzelfde gold voor de Italiaanse humorist en latere links-populist Beppe Grillo. In Nederland speelde de ervaren performer Pim Fortuyn een provocerende en ontregelende rol in een verder technocratisch politiek landschap.
Het zijn vooral politieke outsiders die gebruikmaken van de kracht van humor en provocatie, maar nu populisten de dominante kracht zijn geworden, draaien in de VS de rollen langzaam om. De Californische gouverneur Gavin Newsom maakt als Democraat volop grappen over Trump en er gaan stemmen op om de komiek Jon Stewart te rekruteren als de nieuwe Democratische presidentskandidaat in 2028.
In Nederland gebruiken D66 en GL-PvdA heel voorzichtig een medium als TikTok om rechts te kijk te zetten. Als D66 voor het eerst de VVD in de peilingen voorbij gaat, wordt er een filmpje geplaatst van een uitzinnig juichende Rob Jetten. Het D66-Kamerlid Wieke Paulusma figureert in een filmpje waarin ze de spot drijft met anti-feministen en een bordje in haar hand heeft met de tekst ‘Andrew Tate lik m’n reet’.
Jesse Klaver, de tweede man van GL-PvdA, duikt in een video op als de imitator van het personage Jim Halpert uit de Amerikaanse comedyserie The Office: terwijl Caroline van der Plas aan het woord is in een talkshow, kijkt ‘Jim Klaver uit Het Kantoor’ net zo bedenkelijk als de komiek in de serie. De BBB-voorvrouw wordt ook bespot in een filmpje waarin ze alle feestdagen opdreunt in de Tweede Kamer. Likes liegen niet: hoe minder serieus de filmpjes, hoe meer interactie.
Het is de vraag of de lijsttrekkers van de middenpartijen tijdens de komende debatten ook grappen durven te maken over Wilders, die als grootste partij en koploper in de peilingen inmiddels ook gezien kan worden als de gevestigde macht. De voorstanders van een saaie campagne zullen ervan gruwen, maar de lijsttrekker die erin slaagt om kiezers te laten lachen om Wilders, kan een machtig wapen in handen hebben.
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant