Na een maandje op reis weer terug in Nederland, is het toch even diep ademhalen. En niet alleen omdat álle columnisten (noodgedwongen) over de rechtsstaat zijn gaan schrijven. Met dank aan de recente Malie-veldslag waarin zo’n 1.200 nazi’s, hooligans en andere rechts-radicale militanten het Binnenhof trachtten te bestormen, een partijkantoor aanvielen, zeven journalisten slaag gaven en de politie (bijna) overweldigden. Ten minste één deskundige, emeritus hoogleraar Bob Hoogenboom, vergeleek dit met de zwarthemden van Mussolini, diens gewelddadige politieke arm. Hij zag ook in de resulterende „teringzooi” (dixit de politierechter) bewijs voor (digitaal) georganiseerde opruiing en ophitsing. Maar (nog) niet voor coördinatie ter plaatse. Dit leek nog een losse coalitie van burgers, hooligans en extreemrechtse netwerken die zich ‘Sieg Heil’ roepend, met NSB vlaggen zwaaiend, opportunistisch op eigen doelen stortten.
Dat Nederland fascistische groepen kent wist ik, maar dat die zich zó openlijk en agressief in het centrum van de macht durfden te manifesteren is wel nieuw. Dit leek mij, op m’n hotel-tv elders, hun coming-out naar analogie van de meute die het Amerikaanse Congres bestormde. Daar was dan wel beter afgesproken wat de bedoeling was. Dat kan hier nog komen.
NCTV-analist en hoogleraar onderzoeksjournalistiek Nikki Sterkenburg beval op LinkedIn haar proefschrift uit 2021 aan. Strekking: dit zat er aan te komen. „Waar radicaal- en extreemrechtse activisten twintig jaar geleden te maken kregen met stigmatisering, hebben ze nu een omgeving die hen op zijn minst gedoogt en hen zelfs eerder aanmoedigt dan ontmoedigt.” Oorzaak: „We zijn als samenleving meer gewend geraakt aan radicaal- en extreemrechtse standpunten omdat de retoriek de afgelopen twintig jaar op dagelijkse basis onze levens is binnengedrongen.”
Was de Malieveld-demo daarom een kantelmoment? De oogst van twee decennia haatdragende PVV-retoriek, gekopieerd door FvD, Ja21, BBB en sociaal acceptabel gemaakt door SGP en VVD? De zwarte groepen zullen zich aangemoedigd gevoeld hebben. Politiek was de nasleep verontrustend – een splinternieuwe VVD-justitieminister die te bescheten was om politieke duiding te geven. Zelfs niet in de bewoordingen die de AIVD hem op een briefje gaf. Waarmee de snelste afgang ooit van een nieuwe minister een feit was. Op z’n hielen zat z’n VVD-collega van Financiën die boos was op de vandalen, maar het „politiek maken” ervan „heftig en onnodig” vond. Een verband met radicale politieke uitspraken uit eigen of verwante kring wees hij af. In plaats daarvan kregen álle demonstranten een tik – hij was het namelijk „zat dat elke demonstratie begint uit te draaien op het inhakken op de politie”. Oké, deze VVD-lijn berust dus niet op feiten. 97 procent van alle demonstraties verloopt zonder incident, zo weet de politie. En van die 3 procent waar er wel iets misgaat, moet de politie bij 1 op de 5 ingrijpen, zo onderzocht de Democratie Monitor. Bij 0,75 procent van de betogingen komt meer dan één incident voor. Kortom, perceptie is hier koning. En politiek.
Dat geldt zeker de motie die bepleitte „antifa” als „terreurbeweging” aan te merken. Of de poging van BBB-fractieleider Van der Plas het kabinet op te dragen staatsnoodrecht in te zetten. Graag per direct een asielstop, in afwachting van strenger beleid. Wat zo ongeveer het doel van de Malieveldmeute was. Kassa dus.
Laat dit even bezinken: een fractievoorzitter vraagt een demissionair kabinet dat op slechts 31 zetels steunt om de Kamer maar buitenspel te zetten. Dan is er toch weinig democratisch besef meer over. Wat ook bevestigd werd in een onderzoek naar het „autocratisch sentiment” in Nederland. Daaruit kwam de conclusie dat er aanmerkelijke steun is bij de middenklasse voor de ‘eigen volk eerst’-gedachte. Bijna de helft ziet liever een „daadkrachtige leider” dan een regering die compromissen sluit.
In de stapel ‘achterstallig’ vond ik nog iets – het NSC-idee om constitutionele toetsing in te voeren en er een apart Hof voor in te richten is gesneuveld. Ooit Omtzigts kroonjuweel: betere rechtsbescherming van de burger tegen een overheid die Toeslagenaffaires creëerde. Het budget komt volgens Trouw nu ten goede aan de bouw van extra cellen. Burgers, ach, je moet ze ook kunnen opsluiten. Ook een goed doel!
Toen deze Rechtsstaat-rubriek begon was het een hoekje voor lezers met belangstelling voor de rechtszaal. Want met onze rechtsstaat zélf was er toch vrij weinig mis? Niet in een land dat alle mensenrechtenverdragen tekende, in de EU-pas liep en politiek een compromiscultuur koesterde? Dat is dus anders uitgepakt.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC