Rechtsstaat Het OM maakte misbruik van vertrouwelijke advocatenmails en schond daarmee het verschoningsrecht. Landsadvocaat Pels Rijcken ontving ruim 3 miljoen euro om het OM te verdedigen en dat uit beeld te houden.
Het gebouw van het Openbaar Ministerie op het Amsterdamse IJdock. Het OM leed een nederlaag in een zaak rond advocatenkantoor Stibbe.
Het Openbaar Ministerie heeft zo’n 3,4 miljoen euro uitgegeven aan externe advocaten in een hoogopgelopen conflict over de schending van het verschoningsrecht van advocatenkantoor Stibbe. Het gros van het bedrag – ruim drie miljoen euro – ging naar landsadvocaat Pels Rijcken. Dat blijkt uit een overzicht dat het OM opstelde na een beroep op de Wet open overheid (Woo) door NRC.
Het verschoningsrecht is het recht van advocaten om vertrouwelijke communicatie met hun cliënten geheim te houden. Het vormt een hoeksteen van de rechtsstaat: iedereen moet zich zonder vrees voor openbaarmaking tot een advocaat kunnen wenden.
Het jarenlange conflict eindigde in een nederlaag voor het OM: in 2023 oordeelde het gerechtshof dat opsporingsambtenaren toegang hadden tot duizenden vertrouwelijke advocatenmails en dat het verschoningsrecht meermaals en structureel was geschonden. Kort daarna seponeerde het OM de strafzaak tegen vermogensbeheerder Box Consultants – de van fraude verdachte cliënt van Stibbe.
Geconfronteerd met de juridische kosten erkent hoofdofficier Michiel Zwinkels van het Functioneel Parket dat het om „hele grote bedragen” gaat. Volgens hem is het hoogst ongebruikelijk dat het OM, dat veel juridische kennis in huis heeft, zulke bedragen uitgeeft aan externe advocaten. Hij noemt de zaak „uniek” vanwege de lange duur en omdat ze tegelijk zowel strafrechtelijk, civiel als bestuursrechtelijk werd uitgevochten.
In 2013 startte het Functioneel Parket strafrechtelijk onderzoek ‘Castor’ naar Box Consultants, een Brabantse vermogensbeheerder met onder meer leden van de Koninklijke familie als clientèle. Het vooraanstaande kantoor en zijn directeur werden ervan verdacht miljoenen aan provisies te hebben achtergehouden.
Opsporingsdienst FIOD viel in maart 2015 binnen bij de vemogensbeheerder in Waalre. Box Consultants nam daarop advocatenkantoor Stibbe in de arm. In de periode daarna legde de FIOD heimelijk beslag op de externe mailserver van Box, waardoor ook vertrouwelijke mails die Box met zijn advocaten wisselde in handen van justitie kwamen.
Volgens de officiële werkwijze waarborgde het OM het verschoningsrecht door een speciale ‘geheimhoudersofficier’ – die niets met het onderzoek te maken had – bij inbeslagnames advocatenmails te laten beoordelen en vernietigen. Opsporingsambtenaren zouden dus nooit kennis kunnen nemen van die berichten. Toen het OM in 2018 enkele mails gebruikte in tuchtklachten tegen de accountant van Box en een Stibbe-advocaat, bleek voor Stibbe echter het tegendeel.
De Amsterdamse advocaten startten daarop talloze civiele, bestuurs- en strafrechtelijke procedures om de schending van hun verschoningsrecht bloot te leggen. In september 2018 oordeelde de rechtbank voor het eerst dat sprake was van een (beperkte) schending van het verschoningsrecht. Van de civiele rechter kreeg Stibbe in 2019 toestemming om beslag te leggen op bewijsstukken bij het OM die de precieze schending konden aantonen.
Bijgestaan door Pels Rijcken verzette het OM zich vervolgens met hand en tand tegen openbaarmaking. Voor de rechter werden suggesties over grootschalige schendingen weggezet als „ongefundeerde insinuaties” en „volledig uit de lucht gegrepen”. Volgens het OM was Stibbe uit op de interne informatie om de strafzaak tegen Box Consultants te saboteren.
In de juridische strijd, die NRC sinds 2019 volgt, bleek gaandeweg dat van de door het OM gepresenteerde „waarborgen” bij inbeslagnames van e-mailservers geen sprake was. Bij de rechter verkondigden Pels Rijcken en het OM niet de waarheid over de interne gang van zaken. Het gerechtshof leverde al in 2019 stevige kritiek door te constateren dat het onjuist was voorgelicht en merkte op dat het stellen van vragen aan het OM „niet steeds een garantie geeft op het krijgen van correcte antwoorden”.
Om helderheid te krijgen dwongen verschillende rechters het OM tot vrijgave van interne stukken en het toestaan van getuigenverhoren. Daaruit bleek onder meer dat het OM beschikte over ruim drieduizend e-mails waarop het verschoningsrecht van de Stibbe-advocaten rustte. In tegenstelling tot wat het OM en de landsadvocaat jarenlang beweerden waren de vertrouwelijke stukken niet vernietigd, maar gewoon digitaal toegankelijk voor het opsporingsteam.
Na het arrest van het gerechtshof Den Bosch in mei 2023, waarin werd vastgesteld dat het verschoningsrecht structureel was geschonden, veranderde justitie van koers. Een half jaar later werd de strafzaak tegen Box Consultants geseponeerd. In een persbericht betreurde het OM de „achteraf bezien, onjuiste keuzes” en stelde het recht op vervolging van Box te hebben verspeeld.
Daarmee was de kous niet af. De coördinator tuchtrecht van FIOD en OM, een accountant, werd eind 2023 door de Accountantskamer een half jaar geschorst vanwege het gebruik van de vertrouwelijke stukken. Ook landsadvocaat Pels Rijcken belandde in het beklaagdenbankje. Volgens Stibbe had het kantoor de schending jarenlang onder de pet gehouden.
In 2024 volgde een unicum: een tuchtrechtelijke veroordeling van de landsadvocaat. Reimer Veldhuis had de verschoningsgerechtigde stukken die hem door het OM waren toegespeeld eerder moeten vernietigen. De tuchtrechter stelde vast dat Pels Rijcken niet de waarheid sprak over de omgang met de vertrouwelijke advocatenmails bij het OM, maar zag geen bewijs dat bewust onjuistheden waren verkondigd.
De Castor-zaak veroorzaakte grote beroering binnen de Nederlandse advocatuur omdat bleek dat vertrouwelijke advocatenmails niet veilig waren. Het resulteerde in een volledig nieuwe werkwijze. De Hoge Raad bepaalde vorig jaar namelijk dat alleen de onafhankelijke rechter – en niet een officier van justitie – mag beoordelen of in beslag genomen e-mails vertrouwelijk zijn. Sindsdien ligt die filtertaak bij de rechter-commissaris.
Hoofdofficier Zwinkels maakte kort na zijn aantreden in maart 2023 een einde aan de slepende procedures. Volgens hem heeft de Castor-zaak ertoe geleid dat het verschoningsrecht nu hoog op de agenda staat bij het OM. Zo is een stuurgroep opgericht met advocatuur en rechtspraak voor overleg over het thema. Ook heeft het Functioneel Parket voor grote strafzaken ‘reflectiekamers’ in het leven geroepen waarin tussentijds geëvalueerd wordt of het strafrechtelijk onderzoek nog wel de juiste kant op gaat.
Desgevraagd gaat Zwinkels niet in op wanneer de Castor-zaak ontspoorde en of die niet al jaren eerder geseponeerd had moeten worden. Die vraag ligt op tafel bij een lopende interne evaluatie. Ook landsadvocaat Pels Rijcken weigert „omwille van de advocaat-cliëntvertrouwelijkheid” commentaar. De vraag of Pels Rijcken het OM adviseerde de zaak eerder te seponeren en open kaart te spelen over de omvang van de verschoningsrechtschendingen, blijft daardoor onbeantwoord.
Uit het financiële overzicht dat het OM opstelde voor NRC blijkt dat ruim twee miljoen euro van de externe advocatenkosten samenhangen met procedures sinds 2019, nadat Stibbe bewijsbeslag had gelegd bij de FIOD en het OM. Dat geld ging grotendeels naar civiele procedures waarin het OM zich verzette tegen openbaarmaking van interne stukken die de precieze schending van het verschoningsrecht konden blootleggen.
Zwinkels vindt het te simpel om te zeggen dat deze kosten bespaard hadden kunnen worden. Hij wijst erop dat het juridische traject sinds 2019 veel heeft betekend voor de rechtsontwikkeling rond het verschoningsrecht. „Het is een ongelooflijk belangrijke zaak geweest, omdat zij heeft geleid tot de beantwoording van grote rechtsvragen,” zegt hij. „De Hoge Raad heeft een leemte in de wetgeving blootgelegd en duidelijk gemaakt dat niet het OM maar de rechter-commissaris moet bepalen welke digitale stukken onder het verschoningsrecht vallen.”
Volgens Stibbe-advocaat Tim de Greve gaat de lezing van Zwinkels voorbij aan het meest cruciale punt. „Als het OM en de landsadvocaat vanaf het begin eerlijk waren geweest over de manier waarop met onze vertrouwelijke stukken was omgegaan, hadden we in 2019 de feiten helder kunnen voorleggen aan de Hoge Raad. Dan was er juridische duidelijkheid geweest zonder jarenlang procederen en zonder miljoenen aan kosten”, zegt hij. „De omvang van de verschoningsrechtschending kwam pas stukje bij beetje boven tafel, telkens pas na procedures die we wonnen.”
De totale kosten van de Castor-zaak zijn hoger dan de 3,4 miljoen euro uit het kostenoverzicht dat het OM aan NRC verstrekte. Sinds 2013 besteedden OM en FIOD duizenden manuren aan de zaak. Bovendien sloot het OM bij de seponering van de strafzaak een vaststellingsovereenkomst met Box Consultants. Daarin is overeengekomen dat de staat de advocatenkosten van Stibbe vergoedt in alle door het kantoor gewonnen procedures. Over de hoogte van dat bedrag willen noch Stibbe noch het OM iets zeggen vanwege een geheimhoudingsclausule. Gezien de Zuidas-uurtarieven ligt ook dit bedrag vermoedelijk in de miljoenen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Een overzicht van de verhalen die de economieredactie vandaag heeft gemaakt
Source: NRC