Chocolade De nieuwste Cacao Barometer laat een waaier aan problemen in de sector zien. Nederlandse supermarkten verkopen betere chocola dan die in andere landen.
Chocoladerepen op een lopende band op het hoofdkantoor van Alfred Ritter GmbH & Co. KGFoto Anna Ross/dpad
Alles gaat tegelijk mis in de cacaosector. Extreme droogte én neerslag door klimaatverandering, ziekten en plagen die oogsten verwoesten, vergrijzing onder boeren, die te oude, weinig productieve cacaobomen hebben. En dus: lage opbrengsten. Boven dat alles hangt structurele armoede, waardoor cacaoboeren klappen nauwelijks kunnen opvangen.
Drie dingen zijn tegelijk waar: het gaat slecht met de cacaosector, het gaat veel beter dan vijftien jaar geleden, en er moet nog veel verbeteren. Met deze variatie op een bekende uitspraak van de econoom Max Roser begint de nieuwste Cacao Barometer die woensdag verschijnt.
Voice Network, een groep ngo’s voor eerlijke handel, probeert al vijftien jaar grip te krijgen op de cacaosector. In die tijd hebben de grote cacaoverwerkers en chocolademerken veel gedaan om de kleinschalige boeren in landen rond de evenaar een beter inkomen te geven. Maar uiteindelijk kunnen ze maar van 16 procent van de boeren zeggen dat die écht een leefbaar inkomen verdienen. Veel vaker is het antwoord „nee” of weten bedrijven het niet – zij kopen hun cacao in bulk van grote handelaren en kennen de boeren achter hun cacao niet.
De extreem hoge cacaoprijzen van de afgelopen jaren maakten chocola duurder, maar konden de slechte oogsten van de meeste boeren niet goedmaken. De hoge handelsprijzen zorgen bovendien voor cacaokoorts: landen als Liberia en Sierra Leone kappen bossen voor nieuwe cacaoplantages, met als risico overaanbod en het instorten van de prijzen in de toekomst.
Het rapport laat een waaier aan problemen in de sector zien, van kinderarbeid en overmatig pesticidegebruik tot illegale goudwinning op plantages en klimaatverandering. En telkens komt armoede naar voren als oorzaak en gevolg van al deze problemen. „Zonder de armoede onder boeren op te lossen, zijn al die problemen onoplosbaar”, schrijven de onderzoekers.
Dat de macht in de cacaoketen oneerlijk verdeeld is, zal niet verbazen. Net als bij koffie en veel andere tropische producten komt het grootste deel van de waarde van een chocoladereep in de winkel niet terecht bij de boeren, maar aan het einde van de keten, bij de producent en de supermarkt. Wat vaak onzichtbaar blijft, is de rol van aandeelhouders – denk aan de Blackrocks en Vanguards van deze wereld.
De Cacao Barometer wijdt er een apart hoofdstuk aan en schetst dat er meer geld van de bedrijven naar de investeerders en aandeelhouders gaat dan andersom. In het rekenjaar 2020 bedroeg deze netto negatieve stroom volgens Voice Network meer dan 9 procent van de omzet. Simpel gezegd: van elke tien euro die je uitgeeft aan chocola, gaat er volgens Voice-berekeningen één naar de aandeelhouders.
Schokken op de wereldmarkt tasten bovendien de winsten van grote producenten nauwelijks aan. Anders dan de meeste boeren kunnen de grote inkopers van cacao zich wel indekken tegen risico’s. Een premiummerk als Lindt haalt winstmarges van 65 procent. Met zulke winsten, is de achterliggende boodschap, kunnen bedrijven ook hun inkooppraktijken verbeteren en boeren ondersteunen, zodat ze bijvoorbeeld kunnen voldoen aan alle milieu- en klimaatnormen die ze opgelegd krijgen.
Geen enkele grote chocolademaker pakt alle problemen in de sector voldoende aan. En na lezing van het rapport dringt zich de vraag op of er één merk in de Nederlandse supermarkt ligt dat kan garanderen dat er geen mensen voor worden uitgebuit. „Garanties zijn onmogelijk”, zegt Antonie Fountain, een van de auteurs van de barometer. Maar, zegt hij, Nederlandse supermarkten verkopen betere chocola dan die in andere landen.
De Cacao Barometer vergelijkt de grote chocoladebedrijven op zes thema’s. Mondelez (maker van Milka en Côte d’Or) staat stijf onderaan, omdat het Amerikaanse bedrijf weigerde gegevens te leveren. Alles bij elkaar genomen staan Tony’s Chocolonely en het Duitse Ritter Sport in de top-drie. De derde, het Zwitserse Halba, ligt hier niet in de supermarkt.
Tony’s Chocolonely ontwikkelde een systeem om cacao tot de boer te traceren en lage marktprijzen aan te vullen tot een leefbaar inkomen, nog boven op de fairtradeprijzen, met langetermijncontracten. Ook Jumbo en Albert Heijn kopen voor hun huismerken cacao in via Tony’s ‘open chain’-model.
In dit rapport staan niet de kleine merken die boeren nog beter betalen. En die daarnaast de CO2-uitstoot terugdringen, nieuwe bossen aanplanten en cacao tussen andere bomen laten groeien. Hebben die kleine bedrijven op het grote geheel minder impact dan Tony’s Chocolonely, dat veel meer chocola verkoopt? Niet per definitie, zegt Fountain. „De kleine voorlopers houden Tony’s scherp, en Tony’s houdt de grote producenten bij de les.”
Bij de nieuwe coöperaties waarmee Tony's Chocolonely werkt, komt volgens het bedrijf nu gemiddeld minder dan 9 procent kinderarbeid voor. De barometer laat ook zien dat kinderarbeid niet verdwijnt zolang boeren geen arbeidskrachten kunnen betalen. In de grootste cacaolanden, Ivoorkust en Ghana, werken naar schatting 1,5 miljoen kinderen in de cacaoproductie.
Maar hoewel de absolute aantallen toenemen van kinderen in de cacaoproductie, lijken ze wel minder vaak gevaarlijk werk te moeten doen. Dit alles pleit tegen een totaalverbod op kinderarbeid – dan verdwijnt het onder de radar – en vóór betere programma’s om boeren en hun kinderen te ondersteunen.
Bij alles wat ze opschrijven maken de onderzoekers van Voice een belangrijke kanttekening. Het is nog steeds moeilijk om aan betrouwbare cijfers te komen bij bedrijven en cacaoproducerende landen. Veel boeren en hun leefomstandigheden blijven daardoor onzichtbaar.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Een overzicht van de verhalen die de economieredactie vandaag heeft gemaakt
Source: NRC