Tentoonstelling Van Gogh
In de winter van 1888-’89 stichtte Vincent van Gogh een gezin in olieverf. Veertien van zijn portretten van het vijfkoppige gezin Roulin zijn in het Van Goghmuseum bijeengebracht voor een indrukwekkende gezinshereniging.
Vincent van Gogh: Postbode Joseph Roulin (1888, olieverf op doek, 81,3×65,4 cm).
In de nazomer van 1888 had Vincent van Gogh zich ermee verzoend dat hij geen gezin had. „Als je gedachten probeert voort te brengen in plaats van kinderen”, schreef hij in een brief aan zijn broer Theo, „dan ben je op die manier toch een deel van de mensheid.”
Recensie Tentoonstelling
Van Gogh en de Roulins. Tot en met 11/1 in het Van Gogh Museum in Amsterdam. Info: www.vangoghmuseum.nl
Hij gaf zijn gedachten vorm in een wonderbaarlijk en nog altijd inspirerend oeuvre van brieven, schilderijen en tekeningen. Van Gogh woonde en werkte alleen, in een geel geschilderd huis in het Zuid-Franse Arles, waar hij plannen smeedde dan maar met collega-schilders te gaan samenleven. Hem stond een soort commune van geestverwante kunstenaars voor ogen en de eerste die hij naar Arles probeerde te lokken was Paul Gauguin. „Hij is getrouwd, maar dat blijkt niet erg”, schreef hij over Gauguin toen die eenmaal in het Gele Huis was ingetrokken.
Gauguin probeerde Van Gogh ertoe te bewegen meer uit zijn hoofd te schilderen, maar Van Gogh werkte veel liever en beter naar de directe waarneming dan naar de verbeelding. Buitenshuis schilderde hij landschappen, binnen stillevens en portretten. Een van de Arlésiens die voor hem poseerden was Joseph Roulin, een 47-jarige postbeambte die op het station verantwoordelijk was voor de post per trein. Roulin zal Van Gogh daar regelmatig hebben gezien wanneer hij een partij schilderijen naar zijn broer in Parijs verzond. Vaker nog ontmoetten de twee elkaar in het Café de la Gare, gelegen aan hetzelfde plein als het Gele Huis. Roulin werd Van Goghs beste vriend in Arles en bekommerde zich over de schilder toen die na een ruzie met Gauguin zijn oor afsneed en in een kliniek werd opgenomen.
Vincent van Gogh: Augustine Roulin (La Berceuse) (1889, olieverf op doek, 92,7×72,7 cm). Foto Museum of Fine Arts, Boston
In de zomer van 1888 zat Roulin model voor twee schilderijen, in zijn donkerblauwe postbode-uniform met goudkleurige stiksels op de mouwen en pet. Eind november kwam hij nogmaals poseren en in zijn kielzog verschenen toen ook zijn echtgenote en drie kinderen in Van Goghs atelier. In een paar weken tijd schilderde Van Gogh alle vijf de gezinsleden meermaals. Van sommige schilderijen maakte hij in de maanden daarna kopieën; La berceuse, een portret van moeder Augustine Roulin als wiegster van baby Marcelle, schilderde hij zelfs in vijf varianten. In totaal zijn de verschillende gezinsleden in 23 portretten vereeuwigd. Je zou kunnen zeggen dat Van Gogh bij gebrek aan een echt gezin een gezin in olieverf heeft gesticht.
Het Van Gogh Museum is erin geslaagd 14 van de 23 Roulinportretten te herenigen in de tentoonstelling Van Gogh en de Roulins. Die veertien doeken geven een goede indruk van het gezin en Van Goghs intenties. In navolging van Rembrandt en Frans Hals probeerde hij doorleefde portretten van gewone mensen te maken, maar dan in moderne, felle kleuren. En kleurrijk zijn ze: zo kleurrijk dat ze zijn opgewassen tegen de diep blauwe en warm oranje tentoonstellingswanden.
Vincent van Gogh: Portret van Camille Roulin (olieverf op doek, 40,5×32,5 cm) Foto Vincent van Gogh Stichting
Van Gogh zou verguld zijn geweest dat er tegenover twee portretten van de postbode en drie van de vijf berceuses nu twee door hem bewonderde schilderijen van Frans Hals uit het Rijksmuseum hangen, naast een Rembrandtportret en een ets naar het vroeger aan Rembrandt toegeschreven schilderij De heilige familie bij avond. Op die prent, waar Van Gogh een afdruk van bezat, beweegt een oude vrouw de wieg van het kindje Jezus heen en weer met behulp van een touwtje. Dat bracht Van Gogh op het idee Augustine Roulin ook zo’n wiegetouw in handen te geven en haar portret als La berceuse te betitelen. Een dergelijk ensemble is natuurlijk de droom van een tentoonstellingsmaker die met kunstwerken een verhaal wil vertellen.
Vincent van Gogh: Armand Roulin (1888, olieverf op doek, 65,5×54,3 cm). Foto Museum Folkwang Essen
De tentoonstelling nodigt uit tot kijken en vergelijken: tussen Van Gogh en zijn zeventiende-eeuwse inspiratiebronnen, tussen zijn benadering van de Roulins en die van Gauguin (die ook drie gezinsleden portretteerde) en tussen de Roulinportretten onderling. In het eerste portret van vader Joseph heeft Van Gogh diens volle baard bijvoorbeeld als een soort zwabber geschilderd, als de papieren vacht van een piñata. In een kopstudie uit het museum in het Zwitserse Winterthur doet de baard meer denken aan de cypressen in zijn Franse landschappen: grijsgroen, hoekig, sculpturaal. En in de portretten naast de berceuses heeft hij Josephs baard net zo golvend en zacht gemaakt als zijn hooilanden en wolkenluchten.
De huidskleur van de geportretteerden is ook telkens anders. In het gezicht van zoon Armand op een schilderij uit Museum Boijmans Van Beuningen zitten alle mogelijke rozes, oranjes en groenen. Augustine heeft in de drie berceuses net zo’n dikke laag oranje verf op haar gezicht als Donald Trump in levenden lijve.
Hoogtepunt van de tentoonstelling zijn de twee schilderijen van de zeventienjarige Armand, uit Boijmans en uit het museum in Essen. Het blijft verbazingwekkend dat er maar drie jaren liggen tussen Van Goghs onbeholpen donkere Aardappeleters en deze meesterlijke, heldere portretten: ze lijken wel door een ander mens te zijn gemaakt. Armand heeft de felle lichte ogen en mooie wimpers van zijn vader, maar Josephs weelderige baard is bij hem nog maar net een beetje donker dons. Op het portret uit Essen kijkt hij als een charismatische filmster brutaal in de lens, op het schilderij uit Boijmans dromerig naar beneden. Behalve levendig van kleur is het Boijmansportret ook adembenemend van tekening, van constructie: het perspectivisch verkort in mond, neus en ogen, de zware wimpers, de scherpe wenkbrauwen, de botstructuur om het linker oog die wel in verf gebeiteld lijkt, het haar dat met het penseel achter het oor is gekamd tot waar het voor kammen te kort werd. Van Gogh stond echt op scherp toen hij deze kop aftastte, en dat valt te begrijpen, want Armand is een jongen om verliefd op te worden.
Vincent van Gogh: Portret van Marcelle Roulin (olieverf op doek, 35,2×24,6 cm) Foto Vincent van Gogh Stichting
Aan het einde van de tentoonstelling hangt een fotootje van Armand op vijftigjarige leeftijd. Dat is even schrikken. De adonis van eertijds blijkt een pafferige meneer met een politiepet en een grote zwarte krulsnor te zijn geworden. Van Gogh was ondertussen al dertig jaar dood. Maar in de herfst van 1888 heeft hij in een van zijn beste momenten als schilder het beste moment van Armand Roulin als model vastgelegd.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC