Vredesonderhandelingen Ook al sprak Donald Trump over vrede in het Midden-Oosten, vooralsnog wordt er in Egypte over beperktere doelen onderhandeld. „Vroeger gingen beide partijen een week in een hotel zitten, maar zo werkt het niet meer”, zegt oud-vredesgezant Sven Koopmans.
De Palestijnse boer Mohamed Suleiman (l) in zijn door Israëlische kolonisten vernielde olijfboomgaard bij een dorp ten noordoosten van Ramallah, op de Westelijke Jordaanoever.
Een neiging tot overdrijving is Donald Trump niet vreemd. Vorige week, toen hij zijn plan voor een staakt-het-vuren in Gaza presenteerde, sprak hij van een „grote, grote dag, een prachtige dag, mogelijk een van de mooiste dagen ooit in de beschaving”. Het plan, aldus de Amerikaanse president, gaat „over veel meer dan alleen Gaza”. Het gaat over „het hele ding, alles oplossen”. Ofwel: „Vrede in het Midden-Oosten”.
Laten we, stelt Sven Koopmans voor, daar „het positieve” van inzien. Oud-Kamerlid Koopmans (VVD) was tot begin dit jaar namens de Europese Unie speciaal gezant voor het vredesproces in het Midden-Oosten en schreef het boek Negotiating Peace. „Trump wil in elk geval graag vrede verkennen. Hij vindt het belangrijk. En hij lijkt bereid om machtsmiddelen in te zetten om het te bereiken.”
Deze week zijn Israël, Hamas, de Verenigde Staten en Qatar in de Egyptische badplaats Sharm el-Sheikh aan het onderhandelen over de uitwerking van Trumps plan. Mochten ze daarin slagen, dan eindigt de Israëlische vernietigingscampagne in Gaza. Maar dat is nog wel iets heel anders dan ‘vrede’.
Het is zelfs nog complexer, zegt Koopmans. „Waar ze nu over praten, is een wapenstilstand tussen Hamas en Israël. Dat is nog geen vrede voor Gaza. En dát is op zichzelf nog geen vrede tussen Israël en de Palestijnen.” De huidige onderhandelingen kunnen niet tot vrede leiden, al was het maar omdat een van de partijen, Hamas, niet de legitieme vertegenwoordiger is van alle Palestijnen. Dat is de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO) van president Mahmoud Abbas.
Echte vredesonderhandelingen, zegt Koopmans, gaan over „een volwaardige Palestijnse staat naast een Israëlische” – de vaak genoemde ‘tweestatenoplossing’. Die is, zegt Koopmans, nog „heel ver weg”, al hebben onder meer Frankrijk en Saoedi-Arabië deze oplossing onlangs wel weer nieuw leven ingeblazen. „Er is geen duurzame veiligheid mogelijk zonder Palestijnse staat.”
Voor vrede moet er minimaal ook gesproken worden over kwesties als de bezetting van de Westelijke Jordaanoever en Oost-Jeruzalem, aldus de voormalig vredesonderhandelaar. In Sharm el-Sheikh, gaat het daar helemaal niet over. „Het gaat nu over gijzelaars, over hulpgoederen voor Gaza.”
Twee Palestijnse jongens bij de muur bij de Palestijnse stad Abu Dis, in de door Israël bezette Westelijke Jordaanoever. Foto John Wessels/AFP
Weliswaar staat er in Trumps plan een „vage” verwijzing naar een moment dat er ooit twee staten moeten komen, „maar daar staan zo veel clausules in dat niemand verwacht dat daar een serieus begin mee wordt gemaakt”, zegt Koopmans. En dan zijn er nog de woorden van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, die een Palestijnse staat luidkeels afwijst.
Volgens veel Palestijnen komt het plan van Trump niet eens in de buurt van een rechtvaardige oplossing van de decennialange onderdrukking van hun volk door Israël. Volgens hen adresseert het voorstel alleen de grieven van de bezettingsmacht. Plegers van de genocide hoeven zich nergens voor te verantwoorden; de Palestijnen worden zelfs actief ontmoedigd om bij internationale hoven hun recht te zoeken.
Ook andere waarnemers wijzen erop dat een vredesonderhandeling normaal gesproken uitgaat van gelijkwaardige gesprekken tussen de strijdende partijen. Al decennialang werpen de VS zich op als ‘neutrale makelaar’ in het conflict, en even zo lang klinkt al de kritiek dat de Amerikanen zich in werkelijkheid aan één kant scharen. Kijk alleen al naar de presentatie van Trumps plan, vorige week. Dat gebeurde in een zaal met Israëlische en Amerikaanse vlaggen, zonder enige Palestijnse aanwezigheid. Is Trumps voorstel een vredesplan of een dictaat?
Koopmans vindt het „niet zo gek” dat het plan van Trump niet meteen alle grote onderwerpen adresseert. In zijn eigen vier jaar als vredesgezant kwam hij al snel tot de conclusie dat de grote onderwerpen waar de partijen niet uitkomen voorlopig nog wel even vast zaten.
„Daarom ben ik, in samenwerking met mensen als de toenmalige EU-buitenlandchef Josep Borrell en de Saoedische prins Faisal, aan reverse engineering gaan doen. Dat betekende: niet beginnen met de grote onderwerpen, maar kijken wie wat kan bijdragen op voorwaarde van een vredesakkoord. Welk land heeft er dan iets te bieden op het gebied van veiligheid voor Israël, of economie voor de Palestijnen?”
Voor klassieke vredesonderhandelingen, met delegaties die in een groot hotel in enkele weken vrede sluiten, is het volgens Koopmans de tijd niet meer. „Zo veel vredes zijn er de laatste jaren niet meer gesloten. Kijk naar Colombia, waar het nog wel gelukt is: daar duurde het ook jaren, met getrapte onderhandelingen tussen de overheid en rebellengroep FARC.”
7 oktober 2025: Israëlische burgers herdenken landgenoten die werden vermoord bij de aanval van Hamas, twee jaar geleden. Op de achtergrond stijgt rook op na een Israëlische aanval op de Gazastrook. Foto Ohad Zwigenberg/AP
Dat het tussen Israël en de Palestijnen ook niet zo makkelijk zal gaan als Trump hoopt, komt door enkele kwesties die al decennia als ‘onoplosbaar’ gelden, zoals de grenzen van de Palestijnse staat, de status van Jeruzalem en de miljoenen Palestijnse vluchtelingen. In Trumps plan komen deze thema’s niet aan bod.
Misschien wel het gevoeligste dossier is de status van Jeruzalem. Beide partijen claimen deze plaats als hun hoofdstad. Voor joden is Jeruzalem de heiligste plaats omdat op de Tempelberg ooit de Eerste en Tweede Joodse Tempel stonden. Tegenwoordig wordt er vooral nog gebeden bij de Klaagmuur, de westelijke muur van het Tempelbergplateau.
De Klaagmuur ligt in bezet Oost-Jeruzalem, en dat is meteen een van de redenen waarom Jeruzalem zo’n hoofdpijndossier is tijdens vredesonderhandelingen. Israël beschouwt het sinds de verovering, in 1967, als zijn ‘eeuwige en ondeelbare’ hoofdstad. Veel Israëliërs willen niet dat de stad ooit opnieuw ‘verdeeld’ wordt.
Ook voor de Palestijnen is Jeruzalem, Al-Quds in het Arabisch, heilig. Op de Tempelberg staan de Rotskoepel en de Al-Aqsamoskee, de belangrijkste islamitische heiligdommen na Mekka en Medina. De Palestijnen claimen Oost-Jeruzalem als hoofdstad van hun toekomstige staat.
Sinds 1948 is er nooit een oplossing gekomen voor het lot van de Palestijnen die verdreven werden van het grondgebied dat vervolgens Israël werd. Ook de nakomelingen van deze mensen hebben daarom nog altijd de status van vluchteling. Hun aantal is sindsdien uitgegroeid tot zo’n zes miljoen, van wie een kwart in de Gazastrook woont.
VN-resolutie 194, uit 1948, bepaalt dat zij ‘die naar hun huizen willen terugkeren en in vrede met hun buren willen leven’ toestemming moeten krijgen om dit op de kortst mogelijke termijn te doen. Ook moet er compensatie worden betaald voor de eigendommen van degenen die ervoor kiezen om niet terug te keren.
Israël heeft altijd geweigerd deze resolutie ten uitvoer te brengen. Alleen de oorspronkelijke vluchtelingen, en niet hun nakomelingen, zouden in Israëlische ogen de status van vluchteling verdienen. Dat Israël weigert om hen terug te laten keren, is omdat daarmee de Joodse meerderheid in gevaar zou komen.
Als de Palestijnen al een eigen staat krijgen, waar gaan straks dan de grenzen van die staat lopen? Op de bezette Westelijke Jordaanoever bevinden zich nu 144 illegale nederzettingen, waar ruim 700.000 Israëlische kolonisten wonen. Die vestiging van kolonisten was bewust Israëlisch beleid om ‘feiten op de grond’ te creëren die zouden verhinderen dat het grondgebied teruggegeven zou kunnen worden aan de Palestijnen.
Nu die ‘feiten op de grond’ er eenmaal zijn, wordt er wel gesproken over landruil. Zo zijn er voorstellen gedaan waarin Israël de nederzettingen zou mogen behouden die dicht bij Israël zelf liggen. In ruil daarvoor zouden de Palestijnen een even groot grondgebied elders erbij krijgen, bijvoorbeeld in de Negev-woestijn.
Maar ook in dit scenario zullen er zeker 150.000 kolonisten geëvacueerd moeten worden uit de nederzettingen die ver van Israël liggen. Toen Israël zich in 2005 uit de Gazastrook terugtrok, werd dat een pandemonium van ziedende kolonisten die zich tegen de ontruiming door hun eigen overheid verzetten. De evacuatie van een veelvoud aan kolonisten zou op een burgeroorlog kunnen uitlopen.
Koopmans zegt dat de nederzettingen „gebouwd zijn om een oplossing te voorkomen”. Zelf is hij er als gezant geregeld geweest, waarbij hij met eigen ogen zag hoe Israëlische kolonisten de Palestijnen dwarsboomden. „Dat is heel slecht, inderdaad. Ik vind dat er te makkelijk gezegd wordt dat die huizen er nu eenmaal staan en dat er daarom niks meer mogelijk is. Het gaat om onroerend goed. Het zijn huizen. Die kun je ook afbreken, of door Palestijnen laten bewonen.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC