Rietland Rietteler Gerrit Knobbe kreeg de hoofdrol in speelfilm ‘Rietland’, Nederlands inzending voor de Oscars, en ging naar Cannes. „We keken elkaar aan: is dit echt?”
Gerrit Knobbe, hoofdrolspeler van ‘Rietland’ in de omgeving waar hij riet snijdt én waar de film is opgenomen. Foto Sake Elzinga
Op 13 september, een kille zaterdagavond, zetten vrijwilligers van club SVBS ’77 in Belt-Schutsloot 350 kuipstoeltjes in rijen voor een jumboscherm op het voetbalveld. De hele dag regent het, maar zo rond zeven uur ’s avonds splijt het wolkenveld open, zoals Buienradar voorspelde. De Nederlandse voorpremière van de speelfilm Rietland kan doorgaan. Distributeur Cinéart legt een rode loper bij de kantine om glamourfoto’s te maken voor een grote filmposter. De meeste dorpelingen laten die loper links liggen, net als de kaasblokjes, wraps, plakjes worst en nootjes op de tafeltjes. Onwennigheid vermoedelijk.
In Belt-Schutsloot bij natuurgebied De Wieden boven Zwolle leeft de rietteelt nog. De telersvereniging telt 110 leden, er zijn her en der rietloodsen, veel huizen hebben rieten daken. Vanavond kunnen ze hier eindelijk de veelbesproken film zien met dorpsgenoot Gerrit Knobbe (61) in de hoofdrol. Rietland werd geselecteerd door Cannes, ’s werelds belangrijkste filmfestival. Na een goede pers aldaar is het de Nederlandse inzending voor de Oscars. Dus zit het veld vol nieuwsgierige dorpelingen, crewleden en acteurs uit andere dorpen; op één na bestaat de cast uit lokale niet-acteurs.
Bij de toneelvereniging deed hoofdrolspeler Knobbe nooit mee, grapt iemand. „En nu gaat hij naar Hollywood.” Dat klopt niet helemaal, zegt Knobbe desgevraagd: hij stond één keer op de planken. „Maar heen en weer lopen op zo’n podium, ik vond dat niks.” Op school had hij in groep acht ook een rol, herinnert zijn vrouw Janny zich. „Ach ja, als Dagobert Dreutel. Nou, van Dagobert Dreutel naar Cannes, je hebt je kop.” Knobbe is best nerveus voor vanavond. „Veel erger dan in Cannes, daar kende ik niemand. Hier ken ik iedereen.” Zelfs zijn 90-jarige schoonvader werd met zijn rolstoel uit het verzorgingshuis in Giethoorn gehaald.
Medio mei feliciteer ik Gerrit Knobbe in nachtclub Vertigo in Cannes met zijn indrukwekkende hoofdrol: cast en crew van arthousethriller Rietland vieren de wereldpremière op het prestigieuze Semaine de la Critique Cannes. Modieuze jongelui dansen op een dj, er zijn gratis cocktails. Knobbe heeft een fraai gegroefd hoofd, een bos spierwit haar, helder blauwe ogen: je ziet meteen dat de camera van hem houdt. Hij speelt rietteler Johan, een weduwnaar die een vermoord meisje tussen het riet vindt. Hij verdenkt een broeierige boerenzoon, maar de film neemt een raadselachtige, introspectieve wending, waarbij het kwaad zich manifesteert als olie en een brok asfalt. Johans troostrijk ruisende rietlandschap verandert gaandeweg in een ondoordringbaar, sinister knerpend doolhof.
Teler Johan is het stroeve, stille type, Gerrit Knobbe blijkt in Cannes juist heel toegankelijk en spraakzaam. De eerste, positieve kritieken van de mondiale filmpers zijn al binnen. Echtgenote Janny, in rode avondjurk, heeft genoten van de première met gloedvolle Franse introductie – ‘très très enigmatique’ – en staande ovatie. „Gerrit twijfelde indertijd, ik zei: ‘Gewoon doen, hoe vaak krijg je nou zo’n kans?’”
Maskers die voorkomen in ‘Rietland’ in de schuur van Gerrit Knobbe. Foto Sake Elzinga
Vier maanden later reist de regisseur, de 33-jarige Sven Bresser, de wereld rond met Rietland; ik bel met hem in Seoul, op doorreis na een vertoning op het filmfestival van Busan. Het is zijn speelfilmdebuut; sinds de tv-film Free Fight en zijn melancholieke, op Corsica gedraaide kortfilm L’été et tout le reste, beide uit 2018, geldt hij als een groot talent. Bresser groeide op in Uitdam in het Nood-Hollandse Waterland, waar rond 2000 de commerciële rietteelt verdween – en daarmee een groot deel van het riet. Als jongen had dat riet voor hem iets mystieks. Zijn moeder, fotograaf Marijke Bresser, legde het rietland in foto’s vast en maakt er in 1990 een kunstfilm over op 16mm-film, Rietveld. Sven Bresser: „Een niet-narratieve film over de rietcyclus van groen naar geel. Als kind vond ik dat oersaai natuurlijk, maar zes jaar geleden zag ik de film weer en vond ik hem geweldig. Zie Rietland dus maar als deel van een tweeluik.”
In 2021 draaide Bresser voor zijn korte film She Used to Sing Here een scène in het riet en toen wist hij het zeker: daar ging zijn eerste speelfilm over. Bresser wilde alles over de rietteelt leren op de enige plek in Nederland waar dat nog op grote schaal gebeurt: Weerribben-De Wieden. Daar ontstonden na de Middeleeuwen uitgestrekte rietvelden in de ondiepe meren die gevolg waren van grootschalige turfwinning. In dat riet zat handel: eerst vooral het ‘bladriet’ waarmee je huizen isoleert of bollenvelden tegen vorst beschermt, daarna in de stelen, het ‘dekriet’ waarmee je daken dekt. Wordt het riet niet gesneden, dan groeit rietland binnen enkele jaren dicht tot moerasbos.
Drie jaar werkte Bresser er op en aan als stagiair, eerst voor rietteler Wout van de Belt, die zegt dat hij „nooit had verwacht dat die slungel echt een speelfilm over ons zou maken”. Bresser woonde vier maanden in De Wieden, leerde het vak, het levensritme, het jargon. Samen ontbijten bij het krieken van de dag, naar de percelen varen, riet snijden, kammen, binden en op pontons afvoeren. En struige (rietafval) verbranden, visueel een markant onderdeel van zijn film. Intussen kreeg zijn scenario vorm; het Filmfonds stak daar in 2023 ruim anderhalf miljoen euro in.
Gerrit Knobbe laat een bundel gesneden riet zien. Foto Sake Elzinga
Hoofdrolspeler Gerrit Knobbe trof Bresser op een verhitte vergadering van riettelers. Hij zei weinig, keek vooral naar zijn knoestige handen. Bresser kon zijn ogen niet van hem afhouden. Knobbe vond dat een beetje onbehaaglijk: wie was die starende jongeman? Hij trof Bresser niet veel later bij de rietschuur van Wout van de Belt. „Hij wou even met me babbelen, maar ja: geen tijd”, vertelt Knobbe in zijn knusse woonkeuken – Janny heeft koekjes voor ons gebakken. Vervolgens stond Bresser opeens met zijn ‘casting director’ op de stoep: of hij geen auditie wilde doen? Voor een bijrolletje, dacht Knobbe; hij moest aardappelen schillen met een acteur die zijn zoon speelde. Vervolgens vroeg het duo hem of hij de hoofdrol wilde. „Janny en ik keken elkaar aan: is dit echt? Maar met Sven voelde het direct vertrouwd. Ik kon mijn verhaal goed bij hem kwijt.”
De filmopnames vond Knobbe prachtig. Het was in het oogstseizoen, zijn beide zonen ontfermden zich met hulptroepen over zijn rietpercelen. De crew, dat waren „zulke lieve, leuke jonge mensen”. Hoewel Bresser het karakter van Johan wel met hem doornam, hield hij het tijdens het draaien meestal bij praktische aanwijzingen. Niet wat hij moest voelen, maar dat hij naar zijn oorsuizen moest luisteren bijvoorbeeld. Na een week vroeg Knobbe hem niet langer draaiboeken voor de komende drie dagen te geven, daar werd hij zenuwachtig van. „Ik hoorde liever ’s ochtends pas wat we gingen doen.” En nee, hij zag niet op tegen die scene waarin hij masturbeert voor een beeldscherm. „Iedereen doet dat wel eens, toch?” Ja, maar niet voor een camera, werp ik tegen. „Dat zijn er wel wat minder inderdaad.” Knobbe had meer moeite met een scène waarin een paard sterft. „Dat greep me echt aan.”
Gerrit Knobbe in de boot in het rietland. Foto Sake Elzinga
Gerrit Knobbe is zeker derde generatie rietteler. Zijn vader werkte als landarbeider in Flevoland als hij geen riet sneed. Zijn opa was teler en visser, op eerdere generaties heeft hij geen zicht. In De Wieden pachten sommigen 80 of 100 hectare riet: dan wordt de aanschaf van een dure ‘rups’ aantrekkelijk, zware machines met brede rupsbanden. Anderen doen het met een paar hectare, als veredelde hobby. Gerrit Knobbe zit daar met zijn 50 hectare tussenin. Hij snijdt vooral van december tot april riet met zijn Italiaanse maaimachine, als het droog en geel is. De rest van het jaar werkt hij in de bouw, vorige week zat hij nog op het dak. In principe kan hij alles, op loodgieten en stroom na. „Ik ben doodsbang voor elektriciteit.”
Als we door het rietland varen voor foto’s, legt Knobbe uit dat de oude vijanden van de rietteler valwinden en ijzel zijn, alsmede zwermen spreeuwen of zwaluwen die het riet ook plat slaan. Momenteel hebben ze hier veel last van aarvederkruid, een invasieve waterplant waardoor de sloten dichtslibben. Zorgelijk is dat het riet uitdunt, vermoedelijk door de betere waterkwaliteit: riet gedijt in troebel water. Maar het grootste probleem is Chinees riet. De huidige 4.500 hectare rietland dekt maar een vijfde van de Nederlandse vraag, maar importeurs van het toch al goedkopere Chinees riet prezen de afgelopen tijd lokaal riet volledig uit de markt via een slimmigheidje. Ze lieten de isolatiewaarde van Chinees riet keuren, wat ze recht gaf op een duurzaamheidssubsidie. De Nederlandse telers moesten vervolgens 17.000 euro in diezelfde tijdrovende procedure steken voor hun riet; tot die tijd kreeg alleen met containerschepen uit China aangevoerd riet deze milieusubsidie. „Getekend door een goedwillend topambtenaar die niets weet van de sector”, zegt Knobbe hoofdschuddend.
In Rietland dwingt Chinese concurrentie rietteler Johan bosjes voor 2,90 euro te verkopen, ver onder zijn bodemprijs van 3,60. Ook protesteren riettelers luid tegen het vervangen van reguliere door geliberaliseerde pacht van rietpercelen, wat in De Weerribben na 2029 dreigt: de hoogste bieder wint dan, grote loonbedrijven met hun ‘rupsen’ profiteren. Gerrit Knobbe zit het nog wel uit, denkt hij. Hij wil het straks wat rustiger aan doen, hooguit nog 25 hectare snijden. Hij hoopt dat zijn zoon Richard het werk overneemt, die houdt ook van de vrijheid en de rust van het riet. We zullen zien.
Op de grote avond op het voetbalveld van Belt-Schutsloot wordt er soms gegniffeld bij Rietland, soms gefluisterd en gewezen als bekende locatie of personen in beeld komen. Na de film, dankwoorden en omhelzingen stapelen de kijkers de stoelen langs de zijlijn en brengen de glazen terug naar de kantine: voetbal en glasscherven gaat slecht samen. In het dorpshuis is de nabespreking. Het is niet het soort film dat hier vaak wordt vertoond, zegt regisseur Sven Bresser achteraf. „Ik weet dat sommigen Rietland te langzaam en raadselachtig vonden. Maar ik vond het mooi dat veel familieleden van telers ontroerd waren over de manier waarop de rituelen van het riet werden overbracht. Ook al is veel alledaags voor hen, een camera vangt toch dingen die het oog niet ziet.” En de 90-jarige schoonvader van Gerrit Knobbe? Die bleef de hele voorstelling wakker, zegt Janny. „Hij was echt apentrots.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
De beste filmstukken interviews en recensies van de nieuwste films
Source: NRC