De zeer verslavende harddrug crack is bezig aan een opmars in Nederland. Naar schatting 27.900 mensen gebruiken de drug wekelijks, blijkt uit nieuw onderzoek van het Trimbos-instituut en veldwerkorganisatie Mainline. Vooral dakloze mensen zijn verslaafd, en blijven buiten bereik van de zorg.
is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincie Zuid-Holland.
Het is een beeld dat lang verdwenen leek uit de Nederlandse straten: dakloze mensen met ingevallen gezichten, een geïmproviseerd pijpje in de hand, rokend in portieken of onder bruggen. Maar crack, de rookbare variant van cocaïne, wordt weer populair in Nederland. Hulpverleners waarschuwen er al langer voor, maar nu zijn er voor het eerst sinds 2012 ook officiële berekeningen gemaakt die dat beeld bevestigen.
De onderzoekers, die werken in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, schatten het aantal crackgebruikers op 27.900. Voor het eerst is die groep groter dan het aantal heroïne- en methadongebruikers. Vier op de tien zijn dakloos. ‘Deze schattingen zijn zorgelijk’, zegt Thomas Martinelli van het Trimbos-instituut. ‘Vergelijken met oudere cijfers is lastig, maar de groep die wel crack gebruikt en geen opiaten is in tien jaar tijd met meer dan 30 procent toegenomen.’
En zelfs die cijfers onderschatten vermoedelijk de werkelijkheid. ‘Alleen al afgelopen zomer zagen we een explosieve toename in Amsterdam’, zegt veldwerker Has Cornelissen van Mainline. ‘Dit is een veenbrand die jarenlang ondergronds heeft gesmeuld en nu in korte tijd naar de oppervlakte komt.’
In België, Duitsland en Zwitserland zien onderzoekers hetzelfde patroon: crackgebruik dat in de grote steden begint en naar kleinere gemeenten doorsijpelt.
Een van de oorzaken is vermoedelijk de fors gedaalde straatprijs. Een bolletje crack kost nog maar 5 euro. ‘De cocaïneproductie in Zuid-Amerika is de afgelopen jaren gigantisch gestegen, mede als gevolg van de enorme hoeveelheden cocaïne die Europa bereiken’, zegt Cornelissen. ‘Crack is goedkoper dan snuifcocaïne, maar toch verdienen dealers er meer aan. Crackgebruikers roken namelijk soms grammen per dag.’
Arbeidsmigranten uit Oost-Europa, vaak mannen die hun baan en huis kwijtraakten, behoren tot de nieuwe gebruikers. ‘Ze belanden op straat en ontdekken dat crack honger en kou tijdelijk onderdrukt’, zegt Cornelissen. ‘Voor hen is de stap van wiet naar crack kleiner, omdat in landen als Polen elke drug zwaar wordt bestraft. Wiet of crack, het maakt voor hen weinig verschil: beide zijn slecht.’
Volgens de onderzoekers is dakloosheid de grootste motor achter de groei. Wie buiten het systeem valt, belandt in een straatcultuur waarin crack altijd voorhanden is. ‘Zolang gebruikers geen vaste woning hebben, is het bijna onmogelijk om een stabiel leven op te bouwen’, zegt Cornelissen.
Wie langdurig crack gebruikt, loopt grote gezondheidsrisico’s. Het gaat van hoge bloeddruk, hartproblemen en blijvende longschade tot psychoses. Afkicken is bijzonder lastig.
‘Voor veel dakloze gebruikers is opname onmogelijk omdat ze geen terugkeeradres hebben’, legt Trimbos-onderzoeker Martinelli uit. ‘En als ze wél in de zorg terechtkomen, zijn de wachtlijsten lang. Iemand die eindelijk besluit te stoppen, moet soms drie maanden wachten. Tegen de tijd dat er plek is, is de motivatie verdwenen.’
Achter de verslaving gaan vaak trauma’s schuil. ‘We horen verhalen over seksueel misbruik en ernstige verwaarlozing’, vertelt Cornelissen. ‘Crack levert een dopamine-shot en wordt zo een manier om even te ontsnappen. Ik heb altijd gedacht: waar zijn de slachtoffers van misbruik in de katholieke kerk gebleven? Nou, die kom ik op straat tegen, aan de crack.’
Verontrustend is dat slechts 31 procent van de crackgebruikers geregistreerd staat in het landelijke registratiesysteem voor verslavingszorg Ladis. Bij heroïnegebruikers is dat 61 procent. Een groot deel blijft dus onzichtbaar voor de zorg.
‘Wie zich moet registreren of veel regels krijgt opgelegd, denkt: fuck it, ik rook buiten wel’, zegt Cornelissen. ‘Gevolg: meer overlast op straat. Het systeem is kapot. Waar vroeger altijd een rode knop was, een plek waar iemand direct terecht kon, zijn nu alleen wachtlijsten en volle opvanglocaties. Alles loopt over.’
Buurtbewoners zien het aantal verslaafde daklozen toenemen en vragen zich af of de heroïne-epidemie van de jaren zeventig en tachtig terug is in een nieuwe vorm. Zo zijn de Van Sijpesteijntunnel bij Utrecht Centraal, de Nieuwe Binnenweg in Rotterdam en het Oosterpark in Amsterdam belangrijke hotspots van gebruikers.
Toch wil Martinelli zo ver nog niet gaan. ‘Toen was het nog wel een slag erger. Wel zien we allemaal dat het verandert: mensen die zichtbaar verloederen, op straat slapen, er slecht uitzien. Dat hebben we lang niet gehad. Daardoor is de tolerantie laag en nemen klachten over overlast snel toe.’
Uit de cijfers blijkt dat de heroïnegebruiker vergrijst, de gemiddelde leeftijd is 51. Steeds minder jonge mensen beginnen daaraan. Heroïne kampt met een ‘loserimago’, ook onder veel dakloze mensen, aldus Martinelli. Voor crack geldt dat toch minder. Veel dakloze mensen noemen het ook helemaal geen crack, maar spreken van ‘coke roken’.
De gemeente Amsterdam onderzoekt of medische verstrekking van crack de problemen rondom verslaafden kan verzachten, in navolging van de succesvolle methode waarmee het heroïneprobleem werd aangepakt. De onderzoekers zijn voorstander van een experiment, maar zijn ook voorzichtig. ‘Het is niet één op één te kopiëren van heroïne’, aldus Martinelli.
Crack wordt vaak in korte, intensieve sessies gebruikt en dan weer een poos niet. Dat is anders dan de heroïnegebruiker die op gezette momenten een ‘shot’ nodig heeft. ‘Hoeveel crack verstrek je dan?’, vraagt Martinelli zich af. ‘Sommige gebruikers vrezen dat ze extra gaan gebruiken als het voor hen te eenvoudig wordt.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant