De raketten en drones waarmee Rusland de laatste weken veel schade en dodelijke slachtoffers veroorzaakt in Oekraïne bestaan voor een deel uit buitenlandse componenten, zei de Oekraïense president Volodymyr Zelensky zondag in een toespraak op X. Hij noemde ook Nederland.
is economieredacteur. Hij schrijft over het grote geld en corruptie.
Waar heeft Zelensky het precies over?
‘Elke Russische raket bevat onderdelen die nog steeds aan Rusland worden geleverd vanuit westerse landen’, zei Zelensky zondag. ‘Eén enkele Russische Kinzhal-kruisraket bevat 96 componenten die Rusland zelf niet produceert en die dus buiten Rusland worden gemaakt. De bijna vijfhonderd drones die de Russen vannacht op Oekraïne hebben afgevuurd, bevatten meer dan honderdduizend in het buitenland gemaakte onderdelen. Onder de fabrikanten bevinden zich bedrijven uit de Verenigde Staten, China, Taiwan, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Zwitserland, Japan, de Republiek Korea en Nederland.’
Is dat nieuw?
Nee. In 2022 constateerde het Britse onderzoeksinstituut RUSI al dat er veel buitenlandse onderdelen in Russische wapens zitten, van microchips tot motoronderdelen. Ook de Oekraïense inlichtingendiensten demonteren met enige regelmaat neergestorte Russische wapens om te kijken wat erin zit. Twee jaar geleden publiceerde het Nationale Agentschap ter Voorkoming van Corruptie (NAPC) een lijst van aangetroffen buitenlandse onderdelen. Het rijtje landen dat toen werd gepubliceerd lijkt op het lijstje dat Zelensky nu noemt. De Verenigde Staten zijn verreweg de grootste leverancier. Daarna volgen Zwitserland, Japan, China, Duitsland, Taiwan en Nederland.
Wat is de rol van Nederland?
Uit die analyses, en uit Russische importdatabanken, bleek de afgelopen jaren dat er regelmatig Nederlandse halfgeleiders zitten in die wapens. Die komen daar terecht via Russische bedrijven die gelieerd zijn aan de Russische defensie-industrie. Belangrijkste fabrikanten zijn Nexperia en NXP, twee microchipmakers uit Nijmegen en Eindhoven. Uit een onderzoek van Nieuwsuur in 2023 bleek dat hun producten via Chinese tussenleveranciers in Rusland belandden. Het gaat om enkele miljoenen chips.
Wat is er aan gedaan?
Microchips vallen onder de zogeheten ‘dual-use’ goederen, ofwel goederen voor tweeërlei gebruik. Ze kunnen zowel in wasmachines als gevechtshelikopters worden gebruikt. De export daarvan naar Rusland is sinds de Russische aanval op Oekraïne verboden. Daarnaast zijn steeds meer Russische bedrijven op de Europese sanctielijst gezet die betrokken bleken bij de illegale import van gesanctioneerde goederen.
In Nederland heeft het Openbaar Ministerie veel werk gemaakt van het handhaven van die sancties. Enkele individuele smokkelaars (die onder meer microchips naar Rusland stuurden) zijn tot relatief lange gevangenisstraffen van twee tot drie jaar veroordeeld.
Ook sommige bedrijven in landen zoals Turkije en China, die werden gebruikt om de sancties te omzeilen, zijn zelf op de sanctielijst gezet. Sinds vorig jaar wordt bovendien van Europese bedrijven die dual-use goederen maken verwacht dat zij een ‘geen-Rusland-clausule’ opnemen in hun contracten, met het expliciete verbod voor afnemers om de spullen door te verkopen aan Rusland.
Waarom heeft dat niet geholpen?
Er zijn eindeloos veel routes waarlangs de spullen in Rusland kunnen belanden. De Russen maken gebruik van redundante netwerken: valt er één smokkelaar of smokkelroute weg dan blijven er genoeg alternatieven over. Het onderzoek naar de sanctieomzeiling via derde landen is arbeidsintensief en tijdrovend.
Daarbij geldt ook dat de Europese Unie niet zo streng is voor bijvoorbeeld Chinese tussenhandelaren. Zo kreeg het bedrijf Sinno Electronics, volgens onderzoek van Nieuwsuur een belangrijke schakel in de export van de chips van NXP en Nexperia, geen Europese sancties aan de broek (maar eerder wel Amerikaanse).
Wat zeggen de betrokken bedrijven?
Die zeggen meestal dat ze geen goed zicht hebben op de eindbestemming van hun waar. Daarbij moet worden bedacht dat die halfgeleiders geen dure of op maat gemaakte producten zijn, maar bulkgoederen die als een soort elektronische bouten en moeren in enorme hoeveelheden over de wereld gaan.
‘We produceren jaarlijks 100 miljard simpele chips voor alledaagse toepassingen die via distributeurs worden doorverkocht’, laat Nexperia weten middels een verklaring die al sinds vorig jaar als antwoord op vragen wordt gebruikt. ‘Helaas hebben we incidenten gezien waar onze producten eindigen in toepassingen waarvoor onze chips niet waren bedoeld.’
Hoewel het bedrijf toezicht zegt te houden op de export, kan ‘het schenden van sancties door derde partijen niet altijd worden gecontroleerd of voorkomen’.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant