Tv-recensent Arno Haijtema analyseerde het journalistieke gehalte van talkshows. In verkiezingstijd voelen de talkshows ongeveer alle politici aan de tand. Hoe brengen ze het ervan af?
is kunstredacteur van de Volkskrant en schrijft over fotografie.
Het was een klusje waarvan ik de omvang niet helemaal goed had ingeschat, net zo min als de invloed die het zou hebben op mijn humeur. Zou het, vroeg ik me af, interessant zijn om het journalistieke gehalte van de talkshows op de televisie als onderwerp te kiezen voor een lange recensie? Zijn de interviewers kritisch? Worden leugentjes ontmanteld? Steekt de kijker iets op van de gesprekken aan tafel? Verdienen de presentatoren vertrouwen als waarheidsvinder, en houden ze ons kijkers scherp?
Ja natuurlijk, leuk onderzoekje, en ik onderwierp mij in september, de maand waarin de talkshows na de zomerstop weer beginnen, aan de woordenvloed die presentatoren Eva Jinek, Jeroen Pauw, Tim de Wit, Sven Kockelmann, Thomas van Groningen, Humberto Tan, Beau van Erven Dorens, Renze Klamer, Gijs Groenteman en Marcel van Roosmalen, Wilfred Genee en Hélène Hendriks in uiteenlopende mate van uitzendfrequentie over de kijker uitstorten.
Het is een mer à boire, realiseerde ik me al op de eerste dag zappend (en online terugkijkend) langs NPO 1, 2 en 3, RTL 4 en SBS 6. Domweg te tijdrovend, naast de dagelijkse werkzaamheden en, onvoorzien, griepleed. Te ongelijksoortig bovendien, al die praatprogramma’s, en dus besloot ik, naar Goethe: ‘In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister.’ Wat hebben al die programma’s gemeen? Dat ze, in aanloop naar de verkiezingen in oktober, allemaal politici te gast hebben.
Laat ik me in een forse, zij het verre van uitputtende of representatieve steekproef, dus beperken tot de bejegening van lijsttrekkers, (ex-)bewindslieden en Kamerleden. Actueel, in een maand waarin het vertrouwen in de politiek tot een tragisch dieptepunt is gedaald. Een maand waarin het demissionaire kabinet ten tweeden male struikelde, een VVD-minister spontaan weigerde nazigroeten in de residentie als extreemrechts te benoemen. En de Kamer, onbevoegd, besloot de fantoomgroepering ‘Antifa’ tot terroristische organisatie te bestempelen.
Voor ik me waag aan de dieptepunten en lichtpuntjes in een maand praatprogramma’s kijken, enkele tips voor would-bestemmagneten én tv-kijkers.
Populistische politici, strooi ruimhartig met halve waarheden en pseudowetenschap, en surf gretig mee op vreemdelingenhuiver. Gebruik de talkshows als etalage voor het eigen gelijk, de kans is niet groot dat u wordt weersproken. Heus, er staat geen legertje factcheckers in de coulissen om uw beweringen te boekstaven. Interviewers blaffen wel, maar ze bijten zelden door.
Het format van praatprogramma’s staat een interview langer dan een kwartier niet toe, dus meer dan voorspelbare vragen over politieke concurrenten die al dan niet in aanmerking komen voor toekomstige samenwerking, en een enkel kritisch tegengeluid, hoeft u niet te vrezen. Klamp u vast aan enkele ingestudeerde oneliners en herhaal die net zo vaak tot de gespreksleider murw is gebeukt.
Kijker. Bedenk dat alle presentatoren schatplichtig zijn aan hun aartsvader Paul Witteman. De voormalige radioreporter werd ooit door Vara-voorzitter Marcel van Dam vanwege zijn charmante uitstraling op de tv-actualiteiten gezet, omdat voordien de kijker ‘als die naar de Vara keek, altijd de gedachte kreeg: wat heb ik nu weer verkeerd gedaan’.
Witteman was, aldus kompaan en journalist Jan Tromp, in het felicitatieprogramma 75 jaar Paul Witteman ‘een combinatie van de ideale schoonzoon en de gespitste ondervrager’. Dat eerste, gezellige praatjesmakers, zijn de meeste hosts nog steeds. Maar uit angst om onsympathiek, of erger nog, als links uit de hoek te komen, en de kijkersgunst te verliezen, zwijgen ze als ze moeten doorvragen en leggen de politici zelden het vuur aan de schenen. Of ze smoren uw opvattingen in een warm bad van ironie, de stijlfiguur waarin Groenteman en Van Roosmalen grossiert. Probeer binnen te komen bij dat programma op primetime - Henri Bontenbal kan erover meepraten.
Kijker, hoed u voor sidekicks, panelleden, pseudodeskundigen die op grond van expertise op één terrein denken dat ze overal verstand van hebben. Bent u gelovig, bid voor hun zielenheil: Heer, vergeef hen, zij weten niet wat ze doen.
Deze aanbevelingen schrijvende realiseer ik me: ik maak me schuldig aan de generalisering die in talkshows gangbaar is. Niet elke sidekick zit daar ter meerdere glorie van zichzelf of ter promotie van eigen krant of programma. Maar wat zou het gemoed opklaren als ze zich alleen in het gesprek mengen als ze écht ergens verstand van hebben. Zoals Jelle Postma, oud-inlichtingenofficier van de AIVD, die in Pauw en De Wit (22/9) de door VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz verdedigde Kamermotie om Antifa terroristisch te noemen na een steekhoudend betoog reduceert tot: ‘Krankzinnig.’
Tot enkele keren toe verwees Yesilgöz naar ‘vertrouwelijke rapporten’ die zij als minister had ingezien. Daarin zouden geheime diensten hebben gewaarschuwd voor het toenemende gevaar van ‘extremisten’ – niet alleen op uiterst rechtse, maar ook extreemlinkse zijde. Pauw negeerde die verwijzing naar de geheime rapporten terecht: wie, behalve de campagne voerende ex-minister, heeft iets aan bronnen die niet geopenbaard mogen worden?
Uit het overstelpende aanbod van praatprogramma’s: negen fragmenten die me bijblijven.
Telegraaf-journalist en vaste studiogast Wierd Duk bekritiseert het negatieve advies van de Raad van State over het ongrondwettelijke verbod van BBB-minister Mona Keijzer op veronderstelde voorrang van statushouders bij woningtoewijzing. Duk prijst Keijzer dat ze de wet desondanks wil invoeren. ‘We weten allemaal naar welke kant de raad overhangt. Die raad kan van alles beweren. En de grondwet? Bla bla...’ Na verbaasde reacties in de studio zegt Duk: ‘Ik moet mezelf corrigeren, het gaat me om de juridisering van de politiek.’ Zijn verdere argumentatie gaat verloren in de overheersende hilariteit.
Twee dagen na het grootschalige extreemrechtse geweld in Den Haag hekelt Duk de AIVD die heeft vastgesteld dat extreemlinkse activisten, in tegenstelling tot extreemrechtse, nauwelijks gewelddadige intenties hebben. Duk weet het beter: ‘Extreemlinks is altíjd uit op geweld. Bolsjewisten, communisten, maoïsten. Rote Armee Fraktion.’ Tafelgast Mirjam Bikker van de ChristenUnie reageert droog terwijl ze de blik op Duk richt: ‘De AIVD kijkt altijd naar de féíten.’
Voormalig voetbalcommentator Jack van Gelder leeft in een roes sinds hij enkele weken eerder roem en hoon vergaarde door projectielbrakend CDA-leider Henri Bontenbal (‘Ik vraag ja of nee abortus, dan zeg je ja of nee’) te besmeuren. Nadat ‘mediadeskundige’ Victor Vlam heeft gesteld dat D66-leider Rob Jetten de aanval op zijn partijbureau In Den Haag ‘politiek aan het uitbuiten is’ komt Van Gelder met de oplossing voor het neonazigekleurde geweld: ‘Alles wat met gezichtsbedekking loopt, pak je op. Je bekijkt het ID-bewijs en geeft ze straf. Maar nee, wij straffen niet, we doen maar wat.’
Dan richt Van Gelder zijn woede op de (niet aanwezige) PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans, die PVV-leider Wilders heeft aangesproken op zijn verantwoordelijkheid bij het aanjagen van extreemrechts geweld. ‘Laat Timmermans eerlijk zeggen dat hij het electoraat zoekt dat anderen niet zoeken. Hij wil zo veel mogelijk mensen binnenhalen. Het maakt hem geen moer uit of hij het land naar de kloten helpt.’
Van Gelder ontvouwt fortuijnesk de essentie van de toekomst van Nederland: ‘Een tolerant land dat zijn eigen cultuur en identiteit verloochent zal omver worden geworpen door diezelfde tolerantie.’
Presentator Hélène Hendriks: ‘Waarvan akte.’
Voormalig NSC-voorvrouw Nicolien van Vroonhoven trekt zich terug bij de komende verkiezingen nadat de leden haar hebben gedegradeerd op de kieslijst. Eva Jinek grijpt het vertrek van Van Vroonhoven aan om tot de inhoud van de NSC-politiek te komen. Ze fileert de ‘ongerijmde keuze’ van de ‘partij voor beter landsbestuur’ om in het kabinet samen te werken met de PVV. Stamelend komt Van Vroonhoven tot de ontluisterende conclusie dat zij, ook na de val van het kabinet-Schoof, wellicht opnieuw zou kiezen voor een kabinet met radicaal-rechts.
Topinterview van Jinek, met Van Vroonhoven als gemakkelijk slachtoffer. Die stond voor de onmogelijke taak het NSC-leiderschap van Pieter Omtzigt over te nemen en bezit niet de gave van het woord. Niet zonder mededogen kijk je zo naar het schoppen tegen, politiek gezien, een dood paard. Een populaire politicus heb ik Jinek nog niet zo fel zien aanpakken.
Fleur Agema, voormalig PVV-minister van Zorg, beklaagt zich er bij Jeroen Pauw over dat het geluid van de PVV te weinig is doorgedrongen tot de talkshowtafels. ‘Maar de PVV wil nergens verschijnen’, riposteert Pauw. ‘Als Wilders dat wel zou doen, zou hij zestig zetels halen’, pocht Agema. ‘Dan is hij dus nog onnozel ook’, oppert Pauw. Agema: ‘Niet onnozel, maar hij houdt er niet zo van.’
De uitzending eindigt met een pianorecital van Ingrid Coenradie. De afgetreden PVV-staatssecretaris van Justitie, die als Marianne op de barricaden vocht voor het gevangeniswezen, heeft Geert Wilders de rug toegekeerd en zich aangesloten bij JA21. Ze speelt onder goedkeurende blik van partijleider Joost Eerdmans een houterig River Flows in You. Aldus bewijzend dat er geen duurbetaalde conservatorium-musicus nodig is om een onderhoudend deuntje ten gehore te brengen. Waarom laat een praatprogramma zoiets gebeuren?
Hoe een gerespecteerd Haags verslaggever wordt getemd door een format, blijkt als VVD-leider Dilan Yesilgöz terugblikt op recente ophef die ze (over vermeend antisemitisme van zanger Douwe Bob) met onjuiste uitspraken heeft veroorzaakt. RTL-verslaggever Floor Bremer, geflankeerd door showbizzreporter-at-large Albert Verlinde, houdt de VVD’er voor dat ze haar vijf keer eerder heeft gevraagd waarom ze pas excuses aanbood nadat Douwe Bob met rechtelijke stappen had gedreigd. Yesilgöz beroept zich op haar al vijftien jaar durende ‘zuivere inzet’ tegen antisemitisme. En erkent dat ze zich ‘richtte op de persoon en de plank missloeg’.
Bremer komt terug op de vraag waarom Yesilgöz zolang wachtte met excuses aan Douwe Bob en betwijfelt zo impliciet haar oprechtheid. ‘Ik probeer weg te blijven van dat moment, daarover zijn met Douwe Bob afspraken gemaakt’, antwoordt Yesilgöz. In haar rol als verslaggever in de Tweede Kamer zou Bremer ongetwijfeld hebben doorgebeten, maar die kans krijgt ze van host Humberto Tan niet. Die zegt: ‘Er is nog veel meer te bespreken.’
Het kan schijn zijn, maar Bremer oogt, vastgeplakt aan de RTL Tonight-desk, ongelukkig. Ze hoort Daniel Lohues die in Weg van alles zingt: ‘In een restaurant zit een gewoon stel. Ze hebben zich een pizza met ananas besteld. Zij zit maar te praten, terwijl hij geen stom woord zegt. Je ziet hem denken: kon ik hier maar weg.’ Aan het einde van het interview met Yesilgöz verzucht (openlijk VVD’er) Albert Verlinde: ‘Gaan we de hele tijd terugblikken, of kijken we vooruit?’
Tegenover PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans zit Angela de Jong (mocht u het hebben gemist: zij is nu columnist van het AD, voorheen tv-criticus). Aan de orde zijn het georganiseerde geweld in Den Haag en de journalisten die daar gewond zijn geraakt. Timmermans wijst erop dat PVV-leider Wilders journalisten ‘tuig van de richel’ heeft genoemd en dat sommige van zijn aanhangers hen tot doelwit maken.
De Jong mengt zich ‘als eenvoudige burger’ in het gesprek en stelt ‘dat het zwartepieten van de politici weer is begonnen’. Ze richt zich tot de PvdA’er: ‘Gaan jullie in Den Haag de onderliggende problemen oplossen?’ Timmermans kijkt haar vragend aan. Ze vervolgt: ‘Overal een Haags spelletje van maken, dat werkt echt niet.’ Zo zet een nieuwbakken columnist zichzelf op de kaart als stem des volks en maakt een oppositieleider medeverantwoordelijk voor kabinetsbeleid.
Mona Keijzer, BBB-minister van Wonen, legt uit waarom ze gemeenten wil verbieden statushouders voorrang te geven bij de toewijzing van woningen. ‘De Syriër die hier al twee jaar woont en met voorrang links en rechts (maakt slalommende beweging met haar handen) de Nederlandse twintigers en dertigers inhaalt, dat is straks verboden.’ Noodzakelijk, aldus de minister, omdat ‘de instroom van asielzoekers en nareizigers te groot is. Elk jaar een stad van 60 duizend inwoners bijbouwen, lukt niet.’
Hoewel er kritische tegenwerpingen klinken, onder meer van Telegraaf-journalist Martin Visser (‘U voert een schijngevecht’) heeft blijkbaar niemand de migratiecijfers paraat en blijven de door Keijzer genoemde aantallen onweersproken. Factcheckers hadden kunnen melden dat volgens het CBS in 2024 32 duizend asielzoekers naar Nederland kwamen en 11 duizend nareizigers. In de eerste helft van 2025 zette een dalende tendens door: ruim 17 duizend aanvragers en nareizigers in totaal.
Daags nadat de Tweede Kamer heeft ingestemd met de mede door BBB ingediende motie om ‘Antifa’ te bestempelen als terroristische organisatie, is Caroline van der Plas te gast. Net als de andere lijsttrekkers die het café aandoen, is de BBB-fractieleider gevraagd ‘iets te doen dat met haar verleden te maken heeft’. Van der Plas blijkt ooit achter de bar te hebben gestaan. Ze tapt een glas, met twee vingers dik schuim: ‘Hoppa!’ Applaus in de studio.
Kockelmann houdt haar voor dat de boeren veel meer vlees en zuivel produceren dan voor voedselzekerheid in Nederland noodzakelijk is. Klopt niet, zegt Van der Plas: ‘Als wij minder voedsel exporteren gaan de prijzen hier belachelijk omhoog en kunnen mensen straks letterlijk geen eten meer kopen.’ Kockelmann weerspreekt die overdrijving niet en switcht naar een volgend onderwerp.
Er komen tv-fragmenten voorbij van datingprogramma’s (met onder anderen BBB-minister Femke Wiersma in Boer zoekt vrouw). Programma’s die volgens Van der Plas best kunnen worden overgeheveld naar commerciële zenders. ‘U hoort zich niet te bemoeien met de inhoud van programma’s’, zegt de interviewer. Dat beaamt Van der Plas, maar ze vindt wel ‘dat het tijd is om te kijken naar de objectiviteit’. ‘Al mag je daar je als politicus niks van zeggen.’ ‘Wij proberen ons hier aan de feiten te houden’, zegt Kockelmann. Van der Plas: ‘Met u heb ik goede ervaringen.’ Logisch, over de omstreden Antifa-motie is met geen woord gesproken.
Opvallend hoe mild CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal wordt bejegend, bijvoorbeeld als Tim de Wit hem vraagt ‘of u veel naar spindoctors luistert’. Bontenbal vraagt quasinaïef: ‘Wat bedoelt u met een spindoctor? Dat is zo’n magische term.’ Even later benadrukt hij dat zijn voorbereiding op debatten en talkshows, door ‘woordvoerders’ gesteund, ‘veel minder mythisch is dan wordt gedacht’. Hij ‘sluit niet uit dat in het verleden’ de rol van spindoctors veel groter is geweest. Geen van de aanwezigen noemt de naam van Jack de Vries, mannetjesmaker bij uitstek van CDA-leider Balkenende.
Twee dagen later ontvangt De Wit GL-PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans. Die wordt, zoals doorgaans in talkshows, meteen in de verdediging gedwongen. Nu wordt hem gevraagd of het niet beter zou zijn als de nieuwe fusiepartij een nieuwe leider zou kiezen (hij is ruim anderhalf jaar fractieleider), en wat er klopt van VVD-leider Yesilgöz’ verwijt dat door de fusie met GroenLinks de PvdA ‘weg van het midden’, naar radicaal links is opgeschoven.
Politiek verslaggever Elodie Verweij van het AD onderschrijft Yesilgöz’ verwijt dat er ‘een radicale groep is binnen GroenLinks’. Het verkiezingsprogramma is, zegt Verweij, weliswaar veelal ‘klassiek PvdA’, maar toch ook: ‘Uitermate links. Veel mensen denken: mijn God, hier krijg ik jeuk van.’ Over de door de linkse partij bepleite grotere invloed van de overheid op gebieden als wonen, migratie en openbaar vervoer zegt Verweij: ‘Ik kan me voorstellen dat rechts Nederland denkt: oeh, not my cup of tea.’
Timmermans reageert met een concreet programmapunt: de overheid moet meer geld vrijmaken voor het verschraalde openbaar vervoer in de buitengebieden. Het komt hem op een tegenwerping te staan die typerend is voor waar talkshows het doorgaans niet over willen hebben: de inhoud. De Wit: ‘U geeft inhoudelijk antwoord op een stevig statement van de concurrentie. Moet u daar niet wat harder tegen opstaan?’
Henri Bontenbal maakte eerder in dit verband een zinvolle opmerking: ‘Als je als politicus niet bereid bent oneliners te gebruiken of ongenuanceerd te zijn, moet je vier keer zo hard werken.’
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant