Sociale media Het tegengaan van criminele handel op de socials verloopt moeizaam. Zo krijgen zelfs 12-jarigen gemakkelijk connecties voorgeschoteld voor rookwaren. „Wat betreft regelgeving zijn platforms over het algemeen laks.”
De online handel van dealers kan ongestoord doorgaan, omdat ze de methoden om het algoritme te foppen onder de knie hebben.
Via Snapchat kan je makkelijk aan vapes komen; op Instagram en TikTok kan je terecht voor drugs, nepgeld en vuurwerk. Deze sociale media vormen een platform voor illegale handel: nieuwe hotspots voor verboden producten duiken continu op. De openheid, anonimiteit en snelheid maken het makkelijk voor criminelen om hun klanten te bereiken. Toch lijkt het tegengaan van de criminele handel op sociale media moeizaam te verlopen. Platforms schuiven de verantwoordelijkheid van zich af, onderzoek duurt lang het; overheidstoezicht wordt gehinderd door privacybescherming en ontransparante platforms.
Deze maand begon de Autoriteit Consument en Markt (ACM) een onderzoek naar illegale handel in nicotineproducten aan minderjarigen op Snapchat. Die vindt plaats via privégesprekken met dealeraccounts. Deze zijn voor jongeren makkelijk te vinden via hun contactenlijst. In privéchats sturen de dealeraccounts hun prijslijsten door met op het menu: ‘Mango Ice vapes’ of ‘Originele Cali’ (Amerikaanse wiet). Dit jaar werd vaker duidelijk dat de handel van illegale goederen verder reikt dan het dark web en berichtenplatforms zoals Telegram, dat meermaals in opspraak kwam wegens het criminele netwerk op het platform.
In mei gingen filmpjes rond waarin nepgeld werd aangeboden op TikTok. Ondanks dat TikTok de accounts actief opspoorde en verwijderde, bleven nieuwe accounts verschijnen. Ook werd op Instagram eind 2024 grootschalig illegaal vuurwerk aangeboden via accounts.
Sociale media beweren in hun beleid illegale content actief te detecteren en te verwijderen. Zo verplicht de Europese Digital Services Act (DSA) platforms hun algoritmes bij te stellen en meldingen van illegale inhoud tijdig te verwerken. Maar Snapchat liet in de vape-zaak weten dat privégesprekken niet gescand kunnen worden: dat is in strijd met de Europese privacywetgeving. Ook kan de handel van dealers ongestoord doorgaan, omdat ze de methoden om het algoritme te foppen onder de knie hebben.
Dit blijkt ook uit het onderzoek van de Stichting Rookpreventie Jeugd (SRPJ), waarna zij een handhavingsverzoek indienden bij de ACM over vape-verkoop op Snapchat. Met een speciaal jongerenpanel ontdekten zij dat jonge gebruikers, wanneer zij hier actief naar zochten, met gemiddeld 56 vapedealers in contact konden komen. Hoewel Snapchat na een eerste waarschuwing verschillende accounts verwijderde die het woord ‘vape’ bevatten, waren de dealers via codewoorden zoals ‘snabba’ en ‘gerroes’ nog steeds te vinden.
Maatregelen van platforms zelf lijken door de trucjes van dealers niet voldoende effect te hebben. Al is het lastig te controleren in hoeverre de platforms echt optreden, vertelt Rejo Zenger van stichting voor digitale burgerrechten Bits of Freedom. „Hoewel platforms actief in lijken te grijpen, hebben ze vaak een ondoorzichtig beleid en zijn ze voor handhavers ontoegankelijk”, zegt Zenger. „Wat betreft regelgeving zijn platforms over het algemeen laks. Ze schuiven de verantwoordelijkheid van zich af en werken niet altijd mee in onderzoeken naar illegale content.” Volgens hem kan het opschalen van de controle door platforms zelf als uitkomst dienen, maar is dat voor de gebruiker niet wenselijk. „Je wilt niet dat platforms meelezen in privéchats, dat breekt in op onze privacy.”
Dat het socials-beleid ondoorzichtig is, beaamt Laura van Gijn, advocaat van de antirookclub SRPJ. De woordvoerder van Snapchat zegt dat ze de zorgen van de SRPJ serieus neemt en de strategieën voortdurend aanpast. Doeltreffende maatregelen bleven voor de SRPJ echter onzichtbaar. Van Gijn: „Snapchat zei actie te hebben ondernomen na ons onderzoek, maar toen wij het onderzoek herhaalden, behaalden wij dezelfde resultaten. Er is in ons onderzoek niks van de effectiviteit van deze maatregelen terug te zien.” Dealers onder namen als ‘Peukjeboer Ameland’ en ‘puffparadijs013’ bleven naar boven komen in de zoekresultaten. Daarom besloot de SRPJ naar de Autoriteit Consument en Markt (ACM) te stappen.
De ACM is de enige Nederlandse handhaver die platforms kan controleren op hun toepassing van de Digital Services Act (DSA) op illegale content. De ACM zegt daar „zo effectief mogelijk tegen op te treden”, maar is pas sinds dit jaar hiertoe bevoegd en kan niet bij elke melding optreden. „Veel van de meldingen die we binnenkrijgen gaan over platforms die in andere lidstaten gevestigd zijn en onder toezicht van de Europese Commissie vallen”, zeggen zij. Over het lopende onderzoek naar Snapchat, wil de ACM nog geen uitspraak over doen.
„Het is nog lastig te concluderen of de ACM genoeg maatregelen kan nemen tegen de platforms op grond van de DSA”, zegt Zenger van Bits of Freedom. Hoewel de ACM zelf aangeeft met de DSA beter dan voorheen te kunnen optreden tegen platforms, is Zenger tot nu toe nog niet onder de indruk. „Die onderzoeken duren vaak erg lang. De problemen omtrent de illegale content kunnen vaak niet zo lang wachten. Het zou goed zijn als er prioriteit wordt gegeven aan de naleving van de wetgeving door die platforms. Dat kan alleen door streng te handhaven.”
Die directe handhaving kan in ieder geval worden uitgevoerd door de politie, die dealers kan opsporen en bestraffen; de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), die toezicht houdt op het vapesmaakjesverbod en melding doet bij platforms van de berichten waarin de illegale vapes worden aangeboden. Maar beide partijen kunnen de platforms niet dwingen om hun structureel beleid aan te passen.
Uiteindelijk zou preventief beleid, waarbij de platforms de content weren, de belangrijkste eerste stap zijn, zegt de NVWA. Volgens hen is de handhaving achteraf namelijk tijdrovend en kan die maar in kleine mate worden toegepast. Snapchat belooft in ieder geval „zich te blijven inspannen om Snapchatters veilig te houden”. Zenger hoopt dat platforms meer zichtbare verantwoordelijkheid nemen: „De vraag is of je dat kunt verwachten van de grote bedrijven achter de platforms, aangezien eerdere gevallen geen hoopvol vooruitzicht schetsen.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
De beste ideeën over de planetaire verschuivingen in AI, ecologie en geopolitiek
Source: NRC