De Nobelprijs voor de Geneeskunde is maandag toegekend aan drie wetenschappers die hebben ontdekt hoe het immuunsysteem zichzelf in balans houdt. De Amerikanen Mary Brunkow en Fred Ramsdell delen de prijs met hun Japanse collega Shimon Sakaguchi.
is wetenschapsredacteur van de Volkskrant en schrijft over gezondheid.
De drie immunologen hebben ‘een revolutie’ teweeggebracht in ons begrip van het immuunsysteem, aldus het Nobelprijscomité. Dankzij hun onderzoek is duidelijk dat ons lichaam een beveiligingssysteem heeft waarmee wordt voorkomen dat het afweersysteem onze eigen cellen aanvalt.
De wetenschappers staan daarmee aan de wieg van een nieuw onderzoeksveld: wereldwijd lopen meer dan tweehonderd klinische studies, waarin wordt uitgezocht hoe die beveiligingscellen kunnen worden ingezet tegen ernstige ziektes.
Hun onderzoek geeft antwoord op de vraag die immunologen al meer dan een eeuw bezighoudt: hoe kan het immuunsysteem onderscheid maken tussen ziekteverwekkers, die moeten worden opgeruimd, en onze eigen cellen, die met rust moeten worden gelaten?
T-cellen, de opruimploeg van ons lichaam, hebben aan het oppervlak moleculen waarmee ze zich aan indringers kunnen hechten, als sleutels in een slot. Ons lichaam kan miljarden verschillende sleutels maken, genoeg om nieuwe ziekteverwekkers snel te lokaliseren en uit te schakelen. T-cellen met een sleutel die zich aan de eigen cellen zou hechten, worden er vaak al tussenuit gehaald in de fabriek in ons lichaam (de zwezerik, een orgaan in de borstholte).
Maar dat systeem werkt niet altijd even goed: er zijn T-cellen die de fabriek uitkomen met de verkeerde sleutel, eentje die toch staat afgesteld op de eigen cellen. Zo kunnen auto-immuunziekte ontstaan, zoals multiple sclerose of reumatoïde artritis, waarbij T-cellen per ongeluk toch het eigen lichaam aanvallen. Een op de tien Nederlanders kampt met een auto-immuunziekte.
Het was immunoloog Sakaguchi die in 1995 het bestaan aantoonde van een nieuwe groep T-cellen. Die regulerende T-cellen, afgekort Tregs, zouden als bewakers fungeren. De wetenschappelijke wereld reageerde sceptisch, totdat Brunkow en Ramsdell ontdekten hoe die Tregs worden gevormd.
Tregs patrouilleren door het lichaam als ware beveiligers en voorkomen dat T-cellen per ongeluk eigen cellen aanvallen. Ze zorgen er ook voor dat het immuunsysteem na het onschadelijk maken van een ziekteverwekker weer kalmeert en niet op topsnelheid door het lichaam blijft razen.
Die ontdekking was aanvankelijk controversieel, zegt hoogleraar reumatologie Ronald van Vollenhoven (Amsterdam UMC). Wetenschappers twijfelden of de Tregs die in proefdieren waren gevonden ook bij mensen een rol konden spelen. Maar in de afgelopen tien jaar is het bestaan van de Tregs algemeen geaccepteerd, zegt hij, en zijn ze uitgegroeid tot een pijler van het immuunsysteem waarmee een trits aan nieuwe medische behandelingen in gang is gezet.
Wetenschappers proberen nu bij patiënten met een auto-immuunziekte de aanmaak van Tregs te bevorderen of de cellen buiten het lichaam te vermeerderen en terug te geven. Bij kankerpatiënten doen ze het omgekeerde: tumoren blijken zich graag te omhullen met Tregs om zich te beschermen tegen vernietiging door het immuunsysteem. Daarom wordt bij kankerpatiënten geprobeerd om die muur van Tregs te ontmantelen zodat het lichaam de tumor zelf kan aanpakken.
Zeven jaar geleden publiceerde reumatoloog Van Vollenhoven zelf een Treg-studie, zonder overtuigend resultaat. Er zijn nu betere methoden om Tregs aan de gang te krijgen, zegt hij. ‘Studies lopen nog, maar ik verwacht snel de eerste successen.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant