Kate Shaw | expert constitutioneel recht Veelvuldig gebruik van ‘de schaduwrol’ van het Hooggerechtshof, maakt het komende juridische seizoen onvoorspelbaar. Maar verdere uitbreiding van Trumps presidentiële macht lijkt onontkoombaar.
De rechters van het Amerikaanse Hooggerechtshof in oktober 2022. Voorste rij, van links: Sonia Sotomayor, Clarence Thomas, voorzitter John Roberts, Samuel Alito, Elena Kagan. Achterste rij: Amy Coney Barrett, Neil Gorsuch, Brett Kavanaugh en Ketanji Brown Jackson.
Elk ander jaar is dit een dag met lichte spanning en voorpret, zegt jurist Kate Shaw. Op de eerste maandag van oktober begint het nieuwe seizoen hoorzittingen van het Hooggerechtshof. De grondwettelijke zaken die de negen hoogste rechters van de Verenigde Staten behandelen, leiden voor de volgende zomer tot arresten. „Maar dit keer is er in de verste verte geen pauze geweest. De meest ingrijpende uitspraken zijn, op een enkele uitzondering na, gedaan in zaken op de spoedrol. De impact ervan op de samenleving en het Amerikaanse recht is enorm”, aldus Shaw.
Zij is docent aan de University of Pennsylvania, gespecialiseerd in constitutioneel recht. Shaw werkte eerder voor een Republikeins benoemde rechter bij het Hooggerechtshof en in de regering-Obama. Ze heeft een podcast, Strict Scrutiny, die vanaf links commentaar geeft op het reilen en zeilen van het Hof. Ze vertelt aan de telefoon over haar hoop en vrees wat betreft het Hof en de rechtsstaat in het afgelopen en komende seizoen.
Kate Shaw tijdens een hoorzitting van de juridische commissie van het Huis van Afgevaardigden in Washington in april. Foto Mattie Neretin / Sipa USA
Meer dan welke andere recente president dient Donald Trump noodverzoeken in bij het Hooggerechtshof – en krijgt die gehonoreerd. In zijn eerste termijn slaagde hij er 41 keer in een procedure in behandeling te laten nemen via de emergency docket (de spoedrol), bijgenaamd de shadow docket (schaduwrol). In de eerste acht maanden van zijn tweede regeerperiode heeft hij dit al twintig keer gedaan – vaker dan Joe Biden in totaal in vier jaar, en vaker dan Barack Obama en George W. Bush samen in zestien jaar. Voor Trump, net als voor veel andere populisten, is alles een noodgeval.
Over dergelijke zaken wordt zelden een hoorzitting gehouden en de uitspraak wordt meestal niet gemotiveerd. Shaw: „Niet alleen neemt het Hof Trumps verzoeken in behandeling, hij heeft er een flinke reeks volledige of gedeeltelijke overwinningen binnengehaald. Vaak zonder een woord van uitleg van de rechters.”
Dat is wat haar betreft niet zuiver. „In tegenstelling tot Congresleden, die hun stem niet hoeven uit te leggen, is het gebruikelijk dat rechters hun oordeel motiveren. Dat doen ze nu niet.” Maar ze geven wel een duidelijk signaal af. „Elke keer dat de uitvoerende macht zich belemmerd voelt, hoe onrechtmatig het beleid ook is, is er blijkbaar sprake van een noodgeval. Dat is niet waar de schaduwrol voor bedoeld is.”
Langs deze weg heeft het Hof Trump toegestaan om het ministerie van Onderwijs te ontmantelen, wetenschappelijk onderzoek te blokkeren, duizenden ambtenaren te ontslaan, al dan niet omdat ze transgender zijn, migranten te deporteren naar landen waar ze niet vandaan komen en miljarden te bezuinigen op de ontwikkelingshulp waar het Congres over gaat. Ook blokkeerde het Hof een mogelijkheid van lagere rechters om uitspraken met landelijke repercussies te doen.
Die uitspraken zijn allemaal niet definitief, maar hebben wel onherroepelijke consequenties. „Het is alsof het Hof hem toestemming geeft om een blender aan te zetten in een aquarium”, zegt Shaw, die deze beeldspraak leent van hoogleraar sociologie Kim Lane Scheppele. „Het is in theorie mogelijk dat het Hof bij de latere, inhoudelijke behandeling anders oordeelt, maar dan maak je van vissoep geen zwemmende vissen meer.” Ambtenaren zullen hun banen niet terugkrijgen, immigranten worden niet gerepatrieerd, slachtoffers het schrappen van ontwikkelingshulp herrijzen niet uit de dood.
In het Amerikaanse systeem van checks and balances is het Congres de belangrijkste tegenhanger van de president. Maar de Republikeinen, die zowel in het Huis van Afgevaardigden als de Senaat een meerderheid hebben, liggen vrijwel volledig aan Trumps leiband. De rechterlijke macht, met het Hooggerechtshof als eindbaas, is daarom des te belangrijker in het inperken van Trumps grillen. Maar dat doet het ook nauwelijks. Hij lijkt als een koning te kunnen regeren.
De ideologische meerderheid (op dit moment zes conservatieve rechters om drie progressieve) bepaalt zelf welke zaken het in behandeling neemt. Die variëren van spoedverzoeken van mensen die tot de doodstraf veroordeeld zijn en executie willen voorkomen en de rechtmatigheid van Trumps drastische verhogen van importheffingen tot het afschaffen van het recht dat in de VS geboren kinderen automatisch staatsburger maakt.
Daarnaast worden de komende maanden belangrijke, inhoudelijke beslissingen genomen over het hertekenen van kiesdistricten en de rechten van transpersonen. Of Trump immigranten als indringers mag behandelen, is ook een cruciale zaak. Trump verloor de spoedzaak om centrale bank-bestuurder Lisa Cook onmiddellijk te ontslaan, maar zijn zeggenschap over de Fed wordt pas begin volgend jaar echt gewogen.
„Omdat de motivering bij veel uitspraken ontbreekt, weten we nog niet helemaal waar dit Hof staat wat betreft de presidentiële macht”, zegt Shaw. Van opperrechter John Roberts is bekend dat hij voorstander is van veel gecentraliseerde macht voor de president. Al voordat Trump weer aan de macht kwam, schonk het Hof hem verregaande immuniteit van mogelijke vervolging voor zijn handelen als president. Roberts en andere door Republikeinen benoemde rechters hebben „een brede visie” op de presidentiële macht. „Die ruime optiek, gecombineerd met de in principe grenzeloze opvatting van deze regering over de macht van het presidentschap, is een potentieel zeer gevaarlijke combinatie voor de constitutionele orde”, zegt Shaw.
Voor het komende seizoen staan een aantal belangrijke zaken op de ‘gewone’ rol waar Shaw – met enige buikpijn – naar uitkijkt. „Mijn zorgen gaan uit naar beslissingen die raken aan verkiezingen en de democratie.” Met het hertekenen van kiesdistricten en druk op individuele staten, kunnen de Republikeinse machthebbers elke Democratische overwinning in de toekomst heel erg moeilijk maken. Progressieven wachten in spanning af of er een zaak wordt aangenomen die het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht op het spel zet. Eerder oordeelde het Hof dat dit in alle staten legaal moet zijn. Maar sinds de afschaffing van het landelijk recht op abortus, in 2022, lijkt dat arrest weinig meer waard.
Een zaak die veel aandacht zal krijgen, is de kwestie van het geboorterecht. Trump wil de vanzelfsprekendheid dat in de VS geboren kinderen staatsburger zijn, ongedaan maken. Het Hooggerechtshof heeft al een keer geoordeeld dat dit recht onaantastbaar is, maar dat weerhoudt de regering niet van een nieuwe poging. „Het zal een enorm belangrijke zaak zijn – die overigens nog niet officieel in behandeling is genomen. Vrijwel alle experts achten het onmogelijk dat Trump deze wint. Ook ik denk dat er geen juridisch argument voor te vinden is. Maar dat dacht ik ook bij de zaak rond Trumps immuniteit, dus ik aarzel om al te stellige voorspellingen te doen. Het is stuitend in wat voor bochten dit Hof zich wringt om deze president tegemoet te komen.”
Shaw: „Het wordt een heel, heel druk seizoen. En onvoorspelbaar. Een jaar geleden hadden we ook geen idee wat er allemaal via het shadow docket besloten zou worden. We kennen nu bijna alle reguliere zaken die het Hooggerechtshof het komende jaar zal behandelen, maar we hebben geen idee wat Trump gaat doen en hoe ver het Hof met hem meegaat.”
Het oprekken van de mogelijkheden met de ‘schaduwrol’ betekent hoe dan ook dat er ‘noodgevallen’ behandeld zullen worden die nu nog onbekend zijn. We weten nog nauwelijks wat het Hof het komende jaar te wachten staat.” Maar met een zes tegen drie Republikeinse meerderheid, kan het volgende seizoen Trumps macht eigenlijk alleen maar verder oprekken.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC