De doorbrekers, deel V | Theater Over boeren, spijtmoeders en mantelzorgers: theatermaker David Lelieveld schuwt geen onderwerp. De voorstellingen van Pier21 – voornamelijk in het Fries – oogsten succes. „Als mensen zeggen: de voorstelling heeft me aan het denken gezet, dan ben ik tevreden.”
David Lelieveld, creatief directeur van theatergezelschap Pier21, bij een repetitie in De Bilder, in het Friese Wergea.
Dankzij „een beetje subsidie” en „wat klussen” kon David Lelieveld (44) in 2012 een vrachtwagen en wat apparatuur kopen. Hij wilde proberen om een eigen voorstelling te produceren, nadat hij z’n baan als technicus bij een theatergezelschap in Friesland was verloren. Al een jaar later verscheen de voorstelling.
Met De Emigrant (2013) vertelde Lelieveld een verhaal over een Fries die naar Canada vertrekt om een boerenbedrijf op te bouwen en na zestig jaar weer Friesland bezoekt. De voorstelling speelde op tientallen locaties. „De zaal zat meteen bij de eerste voorstelling vol. In totaal kwamen er twintigduizend bezoekers”, vertelt Lelieveld.
Sindsdien is hij niet meer gestopt met theater maken. Per jaar brengt hij samen met een team meerdere voorstellingen op de planken, in kerken, dorpshuizen en theaters. Lelieveld is creatief directeur van Pier21, een stichting die theater maakt over maatschappelijke onderwerpen. Teater oer ús tiid, noemen ze het zelf. Recente voorstellingen gingen onder meer over de afschaffing van de slavernij in Friesland, de problemen van de moderne boer, spijtmoeders en veteranen. „Alles is gebaseerd op waargebeurde verhalen. We willen het maatschappelijk debat bespreekbaar maken”, zegt Lelieveld.
Dat doen ze voornamelijk in het Fries. „Ik wil graag in die taal werken. Het is voor veel Friezen de taal die je vanuit je hart spreekt.”
Een repetitie van theatergezelschap Pier21in Wergea.
De nieuwste voorstelling spelen ze ook in het Nederlands. „Dan kunnen we meer mensen bereiken”, zegt Lelieveld. „We spelen daarom ook in Groningen en Drenthe. En we spelen in het Nederlands op plekken in Friesland waar geen of minder Fries wordt gesproken, zoals Harlingen.”
Die nieuwste voorstelling, En ik dan? (première 9 oktober), gaat over mantelzorg. „Hiske Oosterwijk, een van de acteurs, vertelde dat ze werkte aan een album over mantelzorg. We hadden ook al contact met ambulancezorg Noord-Nederland, waar we een rondleiding kregen in de meldkamer en met medewerkers spraken. Die twee verhalen komen samen in En ik dan?”, vertelt Lelieveld.
Oosterwijk speelt Floor, een centralist in de meldkamer die spoedmeldingen afhandelt en daarnaast mantelzorgt voor haar broer. Oosterwijk heeft zelf ervaring met mantelzorgen en maakte daarover het album Evenwicht. In de voorstelling zingt ze nummers van het album, in het Fries. Bouke Oldenhof, die de toneeltekst schreef, sprak met Oosterwijk en bezocht ook de meldkamer van ambulancezorg Noord-Nederland, waar hij de medewerkers ondervroeg.
Met En ik dan? wil Pier21 zowel de centralist een gezicht geven als het verhaal van de mantelzorgers vertellen, zegt Lelieveld. „Mantelzorgers vormen een onzichtbare groep. We willen ze erkennen. In de voorstelling zie je ook wat een centralist meemaakt. Ze helpen bij hartaanvallen, reanimaties en geboortes en denken vervolgens niet aan zichzelf. Het is een heftige voorstelling geworden.”
In een kerk in Wergea speelt Pier21 op donderdagavond 2 oktober de try-out. Regisseur Jos Thie neemt in de middag nog de laatste scènes door met de spelers Hiske Oosterwijk, Lourens van den Akker en Jochem le Cointre. De hond van Oosterwijk ligt languit op het podium. Het gezelschap kijkt ernaar uit het stuk te spelen voor publiek, na dertig repetitiedagen. Het is de eerste van vijftig voorstellingen.
Hoe het publiek reageert, blijft spannend, zegt Lelieveld. „Na een optreden komen bezoekers altijd naar me toe en dagen later, soms weken, krijg ik nog appjes. Als mensen zeggen dat de voorstelling ze aan het denken heeft gezet, ben ik tevreden.”
In deze kerk zag regisseur Thie in 2013 de eerste voorstelling van Lelieveld. „Ik was meteen onder de indruk. Na afloop heb ik tegen hem gezegd dat hij het moest laten weten als ik hem kon helpen.” Thie lacht. „Typisch David: hij belde meteen de volgende dag.”
Sindsdien werkt Thie mee aan de voorstellingen van Pier21, inmiddels als artistiek coördinator. Waar Lelieveld bescheiden is, benadrukt Thie hoe bijzonder het is wat de theatermaker voor elkaar heeft gekregen. „Met helemaal niets beginnen en dan zelf een voorstelling maken, dat is knap.”
Een repetitie van een voorstelling over mantelzorg en de zoektocht naar balans in het leven.
Per productie groeide Pier21, zegt Thie. „Stapje voor stapje, met minimale middelen. Het is nooit de bedoeling geweest een gezelschap op te richten. Het is ook uniek in Friesland, om het zo te doen.” Dat vindt acteur Van den Akker ook. „Vooral in die tijd, in 2012, was het niet gemakkelijk iets te beginnen, met alle bezuinigingen op de cultuursector.”
Toegegeven: volgens Thie is theater eigenlijk nooit ‘makkelijk’. In september voerden hij met Lelieveld en Van den Akker nog actie voor het provinciehuis in Leeuwarden. Dat deden ze voor het behoud van Meeuw Jonge Theatermakers, de jeugdtheaterschool in Leeuwarden, die dreigde haar subsidie te verliezen. In juli demonstreerden zeventien Friese cultuurinstellingen ook al bij het provinciehuis tegen de bezuinigingen.
Eind september namen de Provinciale Staten in Friesland een motie aan waardoor extra geld vrijkomt voor cultuurinstellingen. Noodzakelijk, zegt Thie. Pier21 krijgt ook subsidie van de provincie. „Zelfs met uitverkochte zalen heb je die nodig”, vertelt Thie. Pier21 heeft ook eigen inkomsten. De kaarten voor de nieuwste voorstelling kosten 25,50 euro. Niet „supergoedkoop”, weet Thie. „Maar er staat ook wel wat. Het is professioneel theater.”
Ze spelen op een klein podium, zodat de voorstelling ook in dorpshuizen past. Voor de optredens in de theaters wordt het toneel wat uitgebreid. Leuke uitdaging: spelen op zo’n klein toneel, zegt Thie. „Met beperkte middelen, maar daardoor kunnen we wel op zoveel plekken spelen.”
In dertien jaar tijd hebben ze niet veel tegenslagen gekend, vinden Thie en Lelieveld. Maar toen ze vorig jaar een landelijke subsidie niet kregen, waren ze wel „even in mineur”. Ze herpakten zich snel, zegt Lelieveld: dóór met de volgende plannen. „We hebben altijd ideeën en kunnen ze lang niet allemaal uitvoeren. We werken nu aan drie stukken, voor 2026 en 2027. Voor mij is dat het belangrijkste, lekker toneel maken.”
De nieuwe voorstellingen gaan, onder andere, over opgroeien op het platteland met een andere culturele achtergrond, intergenerationeel trauma en vrouwen in het verzet. Het scheelde niet veel of Lelieveld had al die voorstellingen nooit gemaakt. Toen hij in 2012 die baan kwijtraakte, wilde hij naar Canada emigreren. Al veertien keer had hij het bezocht.
Tijdens een van die bezoeken aan Canada, sprak hij met oudere Friezen die lang geleden de oversteek hadden gemaakt. Velen verlangden terug naar Friesland. „We hebben een goedlopend bedrijf, maar het is met heimwee betaald, zei iemand”, vertelt Lelieveld. „Als je dat hoort van iemand die geen kans meer heeft om terug te gaan, dan denk je: ik moet wel verstandig kiezen.”
Lelieveld besloot te blijven en zelf theater te gaan maken. Dat werd De Emigrant, geïnspireerd op de verhalen uit Canada. Uiteindelijk hebben ze de voorstelling ook daar voor Friese migranten gespeeld.
Na afloop van de eerste try-out van En ik dan? in de kerk in Wergea, komen veel bezoekers naar Lelieveld toe. Een van de eersten is een oudere vrouw. Ze heeft tranen in haar ogen. Het is goed, zegt ze, dat ze huilt. De voorstelling heeft haar geraakt. „Daar doe je het voor”, zegt Lelieveld.
David Lelieveld bij een repetitie van ‘En ik dan?’ – over mantelzorgers.
De landelijke politiek beloofde de laatste jaren grote hervormingen, maar die kwamen amper tot stand. Op tal van vlakken namen burgers zelf het initiatief om veranderingen teweeg te brengen. In de aanloop naar de verkiezingen toont NRC in een serie, ‘De doorbrekers’, de mensen die – nu Nederland ‘stilstaat’ – het heft in handen nemen.
Deel 1: Een regeneratieve burgerboerderij in Millingen aan de RijnDeel 2: Met slimme laadpalen en auto’s als buurtbatterijen wil Robin Berg de energietransitie versnellenDeel 3: Veendam gooide de marktwerking overboord in de jeugdhulp en zie: de wachtlijsten verdwenenDeel 4: De democratische balans herstellen: ‘De samenleving kan veel problemen beter oplossen dan de overheid’
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC