Nederland bereidt zich al jaren voor op klimaatverandering, maar de gemeente die het meeste gevaar loopt, Bonaire, komt in de plannen niet voor. Uit naam van de eilandbewoners sleept Greenpeace de staat voor de rechter. ‘Heel zuidelijk Bonaire zal overstromen als we niks doen.’
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over asiel, migratie en de multiculturele samenleving.
Soms schrikt Meralney Bomba wakker met het beklemmende gevoel dat de toekomst van Bonaire in haar handen ligt. Dat zij degene is die moet voorkomen dat het eiland door klimaatverandering in zee verdwijnt. Dan voelt het alsof iemand haar keel dichtknijpt.
‘Maar ik ben klaar voor de rechtszaak’, zegt de 33-jarige Greenpeace-medewerker vastberaden terwijl ze uitkijkt over Lac Baai, in het zuidoosten van Bonaire. Pelikanen cirkelen boven de zee, die in vier tinten turquoise ligt te schitteren in de middagzon. ‘Het blijft spannend. Het is niet niks om op te staan tegen je eigen overheid.’
Nederland bereidt zich al jaren voor op klimaatverandering. Zeespiegelstijging, verdroging, verzilting: de scenario’s zijn zorgvuldig in plannen uitgewerkt. Zo is er een Nationale klimaatadaptatiestrategie en een Nationaal Deltaprogramma ‘voor een waterrobuust en klimaatbestendig Nederland’. Maar het Caribische deel van Nederland is in die plannen nog niet meegenomen.
Dat is onacceptabel, vindt Greenpeace Nederland. Want Bonaire is, net als Saba en Sint Eustatius, een bijzondere gemeente van Nederland. Bovendien is het eiland van alle Nederlandse gemeenten het kwetsbaarst voor klimaatverandering. Bomba: ‘Heel zuidelijk Bonaire zal overstromen als we niks doen.’
Daarom heeft Greenpeace de Nederlandse staat voor de rechter gesleept. De organisatie eist dat Nederland meer doet om de inwoners van Bonaire te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering (adaptatie): concrete plannen voor maatregelen, met harde deadlines en bijbehorende garantie voor financiering.
De milieuorganisatie eist daarnaast dat Nederland zich harder inspant om klimaatverandering tegen te gaan (mitigatie). De Nederlandse CO2-uitstoot moet uiterlijk in 2040 op nul uitkomen, tien jaar eerder dan nu in de klimaatdoelen staat. Want, zo stelt Greenpeace, voor Bonaire is het letterlijk van existentieel belang dat de opwarming beperkt blijft tot 1,5 graad. De rechtszaak gaat komende dinsdag van start in Den Haag.
Bomba is geboren en getogen in Antriol, een historische wijk in hoofdstad Kralendijk. Na de middelbare school werkte ze tien jaar in een copyshop en begon toen voor zichzelf. ‘Ik was personal trainer en deed brandmanagement voor bedrijven.’ De zaken begonnen in 2022 net een beetje te lopen, toen ze een appje kreeg van haar broer: ‘Greenpeace zoekt een freelance community mobiliser op Bonaire.’
Bomba had nog nooit van Greenpeace gehoord en had geen idee wat een community mobiliser was. Na enig aandringen van haar broer besloot ze te solliciteren. Als community mobiliser, zo bleek, moest ze de inwoners van Bonaire bewust maken van de desastreuze gevolgen van klimaatverandering en op zoek naar burgers die – indien nodig – samen met Greenpeace de Nederlandse staat voor het gerecht wilden slepen.
Bonaire ligt lager dan Saba en Sint Eustatius, de zeespiegelstijging is er nu al merkbaar. ‘Als kind kwam ik hier zwemmen met mijn ouders’, vertelt Bomba aan de oever van Lac Baai. ‘Toen was het strand veel groter, nu staat een deel permanent onder water.’ Ze knijpt met haar ogen tegen de felle zon. ‘Ik dacht nooit na over de oorzaken daarvan.’
Toen ze begon in haar nieuwe functie las Bomba een rapport van het klimaatpanel van de Verenigde Naties (IPCC). Daarin stond dat kleine eilanden als Bonaire in hun bestaan worden bedreigd door zeespiegelstijging en extreme weersomstandigheden. Dat de Cariben tegen het eind van deze eeuw grootschalige schade aan ecosystemen, economie en leefomgeving boven het hoofd hangt. Hoewel het rapport urgent voelde, bleef het voor Bomba een abstract verhaal.
Pas toen de Vrije Universiteit Amsterdam (VU) in september 2022 met een uitgebreid onderzoek kwam, waarin (in opdracht van Greenpeace) voor het eerst de verschillende klimaatscenario’s op Bonaire waren losgelaten, drong de ernst in alle hevigheid tot haar door. Het is een lijvig rapport met in de hoofdrol hittegolven, droogte, overstromingen en het afsterven van koraal. ‘Ineens besefte ik wat ons te wachten staat.’
Het rapport overtuigde haar van de noodzaak tot actie. Vol goede moed probeerde ze ook haar eilandgenoten daarvan te doordringen. Maar die bleken net zo weinig met het klimaat bezig te zijn als zijzelf een half jaar eerder: ‘Ze hebben dringender zorgen.’ Want bijna een kwart van de Bonairianen leeft in armoede, de kosten van levensonderhoud zijn torenhoog en het is voor veel mensen onmogelijk een betaalbare woning te vinden.
En dan is er de enorme, giftige vuilnisbelt midden op het eiland, die een indringende stank verspreidt en omwonenden tot wanhoop drijft, en waarover ombudsman Reinier van Zutphen deze week een brandbrief naar de Tweede Kamer stuurde. ‘Dat is een tastbaar probleem’, aldus Bomba. ‘Klimaatverandering voelt voor veel mensen heel ver weg.’
Bonaire heeft ongeveer anderhalf keer de oppervlakte van Waddeneiland Texel en telt zo’n 27 duizend inwoners. Toeristen rijden rond in pick-uptrucks, met achterin zuurstofflessen en andere duikbenodigdheden. ‘Diver’s Paradise’, zo luidt de slogan van Bonaire die op alle nummerborden prijkt. Duikers kunnen lopend het water in, ze treffen bij de kust al volop koraal, schildpadden en exotische vissen.
Het is september, de gevoelstemperatuur is 40 graden, zelfs de wind is warm. Vroeger, zo vertellen de Bonairianen, zetten ze in huis de ramen tegen elkaar open, dan bracht de oostenwind voldoende verkoeling. Inmiddels heeft iedereen die het zich kan veroorloven een airco. Vorig jaar was volgens het KNMI het warmste jaar ooit gemeten in het Caribisch deel van het Koninkrijk.
Ook het zeewater was de afgelopen jaren bovengemiddeld warm. ‘Dat merk je’, vertelt Johan Soliana (71), die zijn bescheiden vissersboot zojuist heeft aangelegd in Sorobon, een haventje tegenover Lac Baai. Soliana opent zijn piepschuimen koelbox: leeg, los van de gesmolten ijsblokjes die hij er voor vertrek in had gegooid om zijn beoogde vangst goed te houden.
Soliana is naar eigen zeggen de oudste nog actieve visser van Bonaire. Ooit was hij, ook naar eigen zeggen, de beste bokser van het eiland en ‘dankzij God’ heeft hij een hardnekkige alcohol- en drugsverslaving overwonnen. Iedere dag gaat hij de zee op, met aan zijn voeten plastic slippers met daarop de tekst ‘Smile Today’. Maar er is steeds minder vis.
Niet dat hij nooit meer iets vangt, benadrukt hij en laat een foto zien van zichzelf met een blauwe marlijn ‘van 142 kilo’ waarmee hij het lokale nieuws heeft gehaald. ‘Maar vroeger zat vis hier pal aan de kust. Nu zitten ze verder en dieper.’ Daar moet hij concurreren met de industriële visserij, ‘onbegonnen werk’. Vanuit het perspectief van de vissen snapt Soliana het wel. ‘Ze zwemmen naar koelte toe. Mensen zoeken bij hitte ook schaduw op.’
Warmer water is ook slecht voor het koraal, de ‘kraamkamer’ voor vissen. Het verbleekt en als dit te lang duurt sterft het uiteindelijk af. Minder koraal betekent niet alleen minder vissen en minder toeristen, maar ook meer risico op overstromingen. Het koraalrif dat het eiland omsingelt, vormt namelijk een natuurlijke bescherming tegen de golven.
Over de rechtszaak van Greenpeace had Soliana nog niet gehoord. Hij luistert aandachtig als Bomba hem erover vertelt, maar kijkt zelf minder ver vooruit: ‘Meestal verdien ik precies genoeg om te kunnen eten. En om benzine en ijsblokjes te kopen voor de volgende dag.’
Volgens het laatste rapport van het milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP), koerst de wereld af op ruim 3 graden opwarming in 2100. Alleen als landen zich aan de in Parijs gemaakte afspraken gaan houden, wat vooralsnog niet het geval is, kan dat tot 2 graden worden beperkt.
Bomba kan sinds het VU-rapport niet meer over het eiland rijden zonder de klimaatscenario’s voor zich te zien. ‘Hier zijn zelfs bij een opwarming van 1,5 graden in 2050 al permanente overstromingen’, zegt ze wijzend op de zoutvlaktes vol knalroze flamingo’s. Ook de ‘slavenhutjes’, historisch erfgoed uit de tijd dat Nederland Afrikanen dwong in de zoutwinning te werken, lopen het risico te verdwijnen, net als de visserswoningen bij Lac Baai.
Hoofdstad Kralendijk en andere bewoonde gebieden ontspringen grotendeels de dans als de 1,5 graad niet wordt overschreden. Maar in de minder gunstige scenario’s zullen honderden gebouwen overstromen en loopt essentiële infrastructuur gevaar. Van de hagelwitte stranden waar gasten van luxe resorts nu nog hun cocktails drinken, blijft dan weinig over.
Bomba organiseerde van alles om mensen te informeren: workshops, townhall-bijeenkomsten, gesprekken onder de tamarindeboom. Het liep niet bepaald storm, maar Bomba vond langzaam maar zeker medestanders – onder wie acht Bonairianen die bereid waren om samen met Greenpeace de staat ter verantwoording te roepen. ‘Greenpeace wil zo’n rechtszaak alleen voeren in samenwerking met lokale mensen.’
Een van hen is Onnie Emerenciana (62), een praatgrage man met een aanstekelijke lach. Als een van de weinigen op het eiland produceert hij zijn eigen voedsel, vol trots toont hij de grote variëteit aan kruiden, fruit en groenten op zijn land. Alles veilig weggestopt in zelfgebouwde ‘kassen’, met gaas als dak en plastic doeken als muren: ‘Anders vreten de beesten alles op.’
Want Emerenciana is in een continue strijd verwikkeld met de vele leguanen die over het eiland kuieren, de hagedissen, de heremietkreeften en de papegaaien. Allemaal azen ze op zijn planten. ‘Logisch, zij waren hier het eerst’, zegt hij begripvol. ‘De mensen hebben de problemen veroorzaakt.’
Want, zo legt hij uit, tijdens de Spaanse en Nederlandse overheersing van Bonaire zijn vrijwel alle grote bomen gekapt. Met die overheersers kwamen ook de geiten en ezels, die tot op de dag van vandaag in groten getale over het eiland lopen, alle jonge begroeiing opeten en niets overlaten voor de andere dieren. Emerenciana plukt voorzichtig een heremietkreeft van de grond. ‘Die wil het vocht uit mijn planten zuigen.’
Komende week spreekt Emerenciana in de Haagse rechtbank. Als getuige, want de rechter heeft besloten dat de Bonairiaanse eisers niet ontvankelijk zijn: ze hebben onvoldoende ‘eigen rechtstreeks belang’, naast het algemeen belang waar Greenpeace voor opkomt. ‘Ik ga vertellen dat landbouw nu al vrijwel onmogelijk is door hitte en droogte’, zegt Emerenciana, terwijl hij een van zijn negen honden over het hoofd aait.
Nadat Greenpeace en de Bonairianen in september 2022 met een rechtszaak dreigden, kwam er meer beweging in Den Haag. Het KNMI nam in 2023 voor het eerst Caribisch Nederland mee in zijn klimaatscenariorapport, en brengt voortaan in kaart hoe hittegolven, droogte, tropische stormen en zeespiegelstijging zich op de eilanden ontwikkelen.
De koninklijke familie bezocht in datzelfde jaar Bonaire, Bomba werd uitgenodigd voor de lunch. ‘Ik zat aan tafel bij Amalia’, vertelt ze. De regering in Bonaire besloot een ‘klimaattafel’ op te richten, met als doel de agenda voor klimaatmitigatie en -adaptatie vast te stellen. Oud-minister Ed Nijpels, ook wel bekend als ‘klimaat-tsaar’, werd ingevlogen als kwartiermaker.
Het kabinet beloofde geld, capaciteit en expertise voor de klimaattafel, desondanks sleepte Greenpeace de staat in januari 2024 voor de rechter. Er was nu weliswaar een klimaatplan beloofd, maar het was volgens Greenpeace allemaal veel te vrijblijvend en vaag. En de tweede eis, de uitstoot sneller terugdringen, stond voor de milieuorganisatie ook nog overeind.
Op Bonaire leefde de kwestie nog altijd nauwelijks. ‘Ik heb op de dag van de dagvaarding een demonstratie georganiseerd op het strand', vertelt Bomba. ‘Om het aantrekkelijk te maken had ik een band ingehuurd, maar er kwamen alleen toeristen.’ Nu kan Bomba erom lachen, destijds voelde ze zich ontzettend eenzaam.
Pas met de klimaattafel, gefinancierd door Den Haag, groeide de interesse. ‘Ed Nijpels vroeg mij om voorzitter te worden’, vertelt Reynolds Oleana vanaf de bank in zijn kleurrijke huis in Kralendijk. Oleana, die door iedereen ‘Nolly’ wordt genoemd, was tot augustus vorig jaar waarnemend gezaghebber (een soort burgemeester) en vervulde de afgelopen decennia tal van andere bestuurlijke functies.
Als voorzitter heeft hij het afgelopen half jaar gesprekken gevoerd met burgers, bedrijven, organisaties en overheid. ‘Het doel was om mensen bewust te maken van de problematiek, om te horen hoe klimaatverandering inwoners nu al raakt, en om samen na te denken over oplossingen’, aldus Oleana.
‘Niemand wil dijken aan de zuidkust want dat ziet er afschuwelijk uit’, zegt hij. ‘We kunnen beter mangrovebossen beschermen en jonge mangrove planten, als natuurlijke barrière tegen de zee. En we moeten de ezel- en geitenpopulatie onder controle krijgen, zodat de broodnodige bomen kunnen groeien. Bomen beschermen tegen modderstromen, houden grondwater gezond, trekken regen aan en leveren schaduw.’
In de sessies kwamen veel vragen boven. ‘Hoe kunnen mensen buiten blijven werken bij 40 graden? Hoe voorkom je stoflongen bij grote droogte?’, somt Oleana op. ‘Wat is nodig om huizen orkaanbestendig te maken? Kun je het toenemend aircogebruik opvangen met wind- en zonne-energie?’
Ook Oleana merkte dat er aanvankelijk weinig interesse voor klimaatverandering was. ‘Maar een lokale radiozender heeft een aantal van onze bijeenkomsten live uitgezonden, daardoor is het veel meer gaan leven.’ De klimaattafel komt begin volgend jaar met een plan, met daarin een prioriteitstelling en geschatte kosten van maatregelen.
In zijn verweer in de rechtszaak zal de Nederlandse Staat naar dit plan verwijzen om aan te tonen dat er aan maatregelen wordt gewerkt. Een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) laat daarnaast weten dat ook nu al wordt gewerkt aan een weerbaarder Bonaire: ‘Zoals verbeteringen in de drinkwatervoorziening, maatregelen om erosie tegen te gaan en het beschermen en herstellen van mangrovebossen en koraal.’
Volgens de woordvoerder ‘is er nog veel onzeker als het gaat om zeespiegelstijging, weersextremen en temperatuurstijging’ en is meer onderzoek nodig om erachter te komen wat ‘nodig, wenselijk en haalbaar’ is voor Bonaire. In ieder geval zullen de eilanden worden meegenomen in de herijking van de Nationale Klimaatadaptatiestrategie, die komend jaar wordt verwacht.
Oleana ziet het werk van Greenpeace als ‘complementair’ aan de klimaattafel en vindt niet dat de rechtszaak overbodig is nu er een plan in aantocht is. ‘Wij schrijven een blauwdruk, zij zorgen ervoor dat er druk op de ketel blijft. Uiteindelijk moet het geld voor de uitvoering van de maatregelen grotendeels uit Den Haag komen.’
De woordvoerder van BZK laat weten dat het beschikbaar stellen van eventuele ‘aanvullende middelen voor klimaatadaptatie’ aan het volgende kabinet is. Voor wat betreft de eis om de uitstoot sneller terug te dringen, wijst ze erop dat Nederland in Europees verband heeft afgesproken om in 2050 klimaatneutraal te zijn.
Ongeacht de uitkomst van de rechtszaak is Bomba trots op wat ze heeft bereikt: ‘Er is ontzettend veel beweging gekomen.’ Premier Dick Schoof kwam in mei dit jaar zelfs naar Bonaire, hij liet zich met boer Emerenciana en twee andere eisers fotograferen bij de slavenhutjes. ‘Laat ons erfgoed niet in zee verdwijnen’, stond op hun spandoek. ‘De regering erkent nu de noodzaak van een plan. Dat is enorme winst.’
Voor wat betreft mitigatie heeft ze weinig om optimistisch over te zijn. In een deze week verschenen rapport van het klimaatagentschap van de Europese Unie, staat dat Europa de meeste klimaatdoelen voor 2030 waarschijnlijk niet gaat halen. Wereldwijd keldert het klimaat op prioriteitenlijstjes en de Amerikaanse president Donald Trump noemde klimaatverandering vorige week nog een ‘hoax’.
Dit alles komt de nachtrust van Bomba, die komende week in de rechtbank van Den Haag is, niet ten goede. ‘Ik hou zielsveel van Bonaire, en het gevaar van klimaatverandering is reëel en angstvallig dichtbij’, zegt ze, terwijl ze wat zand van haar witte sneakers klopt. ‘Daarom is de rechtszaak nodig. Ik wil dat we ons op Bonaire net zo veilig kunnen voelen als in de rest van Nederland.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant