Ivan Klíma (1931 – 2025) Schrijver en Holocaustoverlevende Ivan Klima is op 94-jarige leeftijd overleden. Zijn romans hebben zelden helden, vaak worden er compromissen gesloten met dictatoriale systemen.
Ivan Klíma in 2000
Op de dag dat Tsjechië in groten getale kiest voor een rechts-populist om het land te gaan leiden, sterft de schrijver Ivan Klíma. Zaterdag overleed de auteur die in zijn romans zo feilloos liet zien hoe in dictaturen iedereen vanzelf verandert in een handlanger van een onmenselijk regime.
„Wanneer een catastrofe is overgewaaid en het dodelijke gevaar geweken is, heerst er korte tijd euforie” schreef Klíma in zijn autobiografie My Crazy Century als hij schrijft over een wereld van terreur en angst. Want dat euforie een kortstondig iets was, ervoer de in 1931 in Praag geboren schrijver al vroeg. Als de Duitsers Tsjechoslowakije binnenvallen ontdekt Klíma voor het eerst dat zijn familie Joods is. Het wordt tijd om te vertrekken en Klíma’s vader heeft visa’s voor Engeland, zij het dat die van zijn grootmoeder er nog niet is. De prijs van het wachten erop is hoog: zijn vader, die technisch ingenieur is, wordt als een van de eersten naar Theresienstadt gestuurd om het kamp op te bouwen. De rest van het gezin en de grootouders volgen spoedig.
Zijn grootouders sterven daar, maar zijn ouders en jongere broer overleven de oorlog. Later schrijft hij erover dat elk kind dat in een concentratiekamp heeft gezien hoe een externe macht „het leven kan kapottrekken alsof het een draadje is”. Het gezin dat de oorlog was ingegaan met de familienaam Kauders, verandert na de oorlog die Duits klinkende naam in Klíma.
„Hoe kan het eigenlijk dat jullie nooit zijn getransporteerd naar een ander kamp en Theresienstadt hebben overleefd?” was een vraag die een Amerikaanse journalist ooit stelde aan Klíma. Ivan Klíma was er altijd vanuit gegaan dat dit was omdat zijn vader de belofte had gekregen niet op transport gezet te worden, omdat hij te belangrijk was als technicus. In zijn autobiografie gaan de twijfels knagen: beloftes zijn weinig waard en hoe kan dat al zijn vrienden wel dood zijn en er zoveel mensen werden afgevoerd?
Het was puur geluk, vermoedt Klíma, een geluk dat na de oorlog maar kort aanhoudt. Want hoewel zijn vader zich na de oorlog vol overtuiging inzet voor de opbouw van het land en in het communistische ideaal gelooft, wordt hij opnieuw opgepakt. Deze keer niet als Jood, maar (net als veel Tsjechische Joden) als saboteur. Wanneer Klíma het proces van zijn vader bijwoont, die dertig maanden cel krijgt opgelegd, leert hij een belangrijke les: „het gaat erom hoe de dingen worden geïnterpreteerd, niet hoe ze in het echt zijn.”
Na de oorlog en middelbare school studeert Klíma letterkunde, gaat aan de slag als recensent en werkt bij een uitgeverij. Voor enkele jaren wordt hij lid van de Tsjechoslowaakse Communistische Partij, die hij in zijn autobiografie later zou omschrijven als een „criminele samenzwering tegen de democratie”. Zijn romandebuut Een uur van stilte verschijnt in 1963, en gaat al over het thema dat in veel van zijn romans terugkeert: het schemergebied tussen idealisme en desillusie. Van 1964 tot 1967 is hij redacteur van Literarni Noviny, een blad voor liberale communistische intellectuelen.
Net als zijn vader is hij aanvankelijk overtuigd van de goede bedoelingen van het communisme, maar weet dankzij zijn jeugdervaring ook waar de gevaren van een dictatuur liggen. Hij steunt samen met andere intellectuelen de ideeën van de politieke leider Alexander Dubcek, die het socialisme ‘een menselijk gezicht’ wilde geven. Als Klíma in 1967 tijdens een toespraak voor de Tsjechische Schrijversbond een toespraak houdt waarin hij zich uitspreekt tegen censuur wordt hij de partij uitgezet en krijgt hij een publicatieverbod opgelegd. Zijn boeken verschijnen dan tot 1990 bij ondergrondse uitgeverijen én in het buitenland.
Hoewel Klíma eind jaren zestig in de Verenigde Staten zit, keert hij toch terug naar zijn geboorteland, ook al raden zijn vrienden hem dat af. Hij wordt onder meer straatveger. Waarom hij terugkeerde, legt hij in de verhalenbundel Praagse ochtenden (1978) uit: „Omdat hier mijn vaderland is. Omdat ik hier een paar vrienden heb. En de mensen spreken dezelfde taal als ik. Omdat ik graag schrijver zou willen blijven, en schrijver zijn betekent voor mij ook het opnemen voor iemand wiens lot me raakt.”
Klíma’s romans hebben zelden helden, vaak worden er compromissen gesloten met de dictatoriale systemen. Dat gebeurt in zijn verhalen en romans, zoals het in Nederland bekende Zomerliefde (1985) waarin het draait om een liefde in een land waar niets mogelijk is en dus iedereen zichzelf ten gronde richt. Ook na 1989 komen die thema’s aan bod. Schrijnend is Wachten op het donker, wachten op het licht (1993) waarin de cameraman Pavel, na een mislukte poging het land te ontvluchten, voor de televisie gaat werken. Zijn beelden worden verknipt tot propaganda, maar Pavel houdt vast aan het idee dat hij met alles wat hij heeft gefilmd ooit een genadeloos portret zal tonen van het land. Na de Val van de Muur blijken zijn compromissen vooral morele armetierigheid.
In veel van zijn boeken komen brokjes eigen ervaringen terug, maar het uitgebreidst deed hij dat in wat als zijn magnum opus wordt gezien: Rechter tussen twee vuren, een titel die zijn werk voortreffelijk samenvat. Hij vertelt hoe Adam, nadat zijn familie het kamp heeft overleefd, als rechter het goede wil nastreven om te voorkomen dat de wereld opnieuw in een hel zal veranderen. Na 1968 gelooft hij niet meer in vrijheid en schikt zich in zijn lot om nog enigszins normaal te kunnen leven: hij maakt zichzelf wijs dat je zelfs in een onvrij land vrij kunt zijn.
Het zijn de woorden die al klonken in Klíma’s vroege verhalen en visie op zijn eigen keuzes: „Vaak heb je in het leven geen andere keuze dan tussen twee soorten lijden, twee vormen van vergeefsheid, twee variaties van wanhoop. Het is alleen aan jou om te beslissen welke van de twee je verdraaglijker of zelfs verleidelijker vindt, waarbij je de schijn rest van flinkheid, of althans genoegdoening.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC