Pfas, een verzamelnaam voor door de mens geproduceerde chemicaliën die vrijwel niet afbreken, zitten overal in, ook in het menselijk lichaam. Hoe kun je zelf de hoeveelheid in je lijf verminderen?
is wetenschapsjournalist en epidemioloog en schrijft voor de Volkskrant vooral over biomedische onderwerpen
Het is natuurlijk handig als mascara niet uitloopt bij een regenbui, een regenjas daadwerkelijk waterdicht is en voedsel niet aan de pan blijft plakken als je het bakt. Met dank aan pfas, een verzameling door de mens geproduceerde stoffen die water- en vuilafstotend zijn. Nadeel: ze breken vrijwel niet af in het milieu.
Deze ‘forever chemicals’ komen ook veelvuldig in de mens terecht. Iedere Nederlander heeft volgens RIVM-onderzoek onwenselijk veel pfas in het bloed. Vooral eieren van eigen kippen blijken een belangrijke bron, waarop het instituut in april adviseerde die niet meer te eten. Ook in andere voedingsmiddelen en drinkwater zitten pfas.
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
‘We hadden het kunnen weten’, verzucht Jacob de Boer, emeritus hoogleraar milieuchemie en toxicologie. Het is namelijk niet de eerste keer dat een chemische stof zich ophoopt in mens en milieu: het allang verboden en beruchte insectenbestrijdingsmiddel DDT is meer dan vijftig jaar later nog altijd terug te vinden in moedermelk. Hetzelfde geldt voor de polychloorbifenylen (pcb’s). Met pfas gaat het dezelfde kant op, denkt De Boer. ‘Misschien zijn we er pas over honderd jaar van af.’
Je wordt niet acuut ziek van pfas, maar op de langere termijn kunnen grote hoeveelheden pfas onder andere bijdragen aan een minder goed werkend immuunsysteem, een hoger cholesterol en nier- en zaadbalkanker. Wat kun je zelf doen om de hoeveelheid pfas in je lichaam omlaag te brengen?
Pfas helemaal vermijden is onmogelijk, aangezien ze in vrijwel alle voedingsmiddelen in kleine hoeveelheden voorkomen. Eet vooral gevarieerd, adviseert het Voedingscentrum daarom. Zelfs vette vis, een bekend reservoir van pfas, kun je gewoon eten, omdat die ook een heleboel gezonde voedingsstoffen bevat. Hetzelfde geldt voor eieren uit de supermarkt.
Maar dus liever niet of niet te vaak van eigen kippen, adviseren het RIVM en het Voedingscentrum. Uit onderzoek van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) bleek vorig jaar al dat je via die eieren twintig tot tachtig keer meer pfas binnenkrijgt dan via eieren uit de supermarkt, al zitten pfas niet in álle eigen eieren en varieert de hoeveelheid nogal.
Paul Scheepers, universitair hoofddocent risicobeoordeling en moleculaire epidemiologie aan de Radboud Universiteit, raadt vooral mensen in de vruchtbare leeftijd met een kinderwens aan niet te veel eigen eieren te eten. Pfas-blootstelling is in verband gebracht met onder andere zwangerschapsdiabetes, zwangerschapsvergiftiging en later overgewicht bij het kind.
En de niet-eetbare spullen waarin pfas zitten, zoals regenjassen en pannen met een antiaanbaklaag? Zolang je die niet opeet en normaal gebuikt, is er volgens beide deskundigen weinig aan de hand. ‘Je krijgt meer pfas binnen via het ei dan via de teflonpan waarin je dat ei bakt’, zegt Scheepers.
Een uitzondering vormen mogelijk zelfverzorgingsproducten: in cosmetica als lippenstift blijken soms pfas te zitten, concludeerden Franse onderzoekers vorig jaar, en daarvan zul je vast wel iets binnenkrijgen. Via de Nomenclature of Cosmetic Ingredients Decoder is op te zoeken of en zo ja welke pfas in cosmetica zitten, al blijkt de informatie daar soms verouderd. Hoeveel de pfas in cosmetica bijdragen aan de totale hoeveelheid pfas in je lichaam is onduidelijk.
Pfas die je wel makkelijker binnenkrijgt, zijn de ‘losse’ pfas: de spray om je schoenen waterdicht te maken, smeermiddelen om je fietsketting soepel te houden of de wax die je op je ski’s spuit (ja, ook in de ogenschijnlijk ongerepte Alpen worden pfas gevonden). Deze stoffen kun je inademen, en daarom is het zaak de ruimte waarin je ze gebruikt goed te ventileren en andere voorzorgsmaatregelen te nemen die op het etiket staan. Op de overheidswebsite waarzitwatin.nl staat in welke producten pfas voorkomen.
En als pfas eenmaal in je lijf zitten, is er dan een manier om ze er weer uit te krijgen? Dat valt tegen. In een recente Canadese studie werd onderzocht of een vezelrijk dieet helpt. Vezels zouden er namelijk voor zorgen dat pfas niet in je bloed worden opgenomen, maar via de ontlasting het lichaam weer verlaten. Mensen met een vezelrijk dieet hadden echter niet noemenswaardig minder pfas in hun bloed dan mensen die niet zo’n dieet volgden – al is vezelrijk eten om andere redenen sowieso een goed idee.
Misschien helpen cholesterolverlagers – die volgens hetzelfde principe werken als een vezelrijk dieet – een beetje als je veel pfas in je lijf hebt, bleek uit Deens-Zweeds onderzoek. En bloed- of plasmadonatie bracht de gehalten pfas bij Australische brandweermannen, die forse hoeveelheden in hun lijf hadden door pfas-bevattend blusschuim, flink omlaag. Maar om nou cholesterolverlagers te gaan slikken of plasmadonor te worden om van je pfas af te komen, vinden De Boer en Scheepers geen goed idee.
Een pfas-vrij lichaam is dus lastig. ‘Je wordt ermee begraven’, zegt Scheepers. En zelfs dan is het niet einde verhaal voor de pfas: die komen daarna immers in de bodem terecht, of na een crematie in de lucht. Op dezelfde manier veroorzaakte kwik uit gebitsvullingen van amalgaam in het verleden milieuverontreiniging in de directe omgeving van crematoria en begraafplaatsen.
Het enige wat volgens De Boer echt helpt, is een totaalverbod op pfas. De stoffen pfos en pfoa zijn sinds 2008 en 2020 verboden in consumentenproducten. Twee pfas mogen in Nederland sinds 2022 niet meer in pizzadozen en andere voedselverpakkingsmaterialen zitten. Nederland pleit samen met Denemarken, Duitsland, Noorwegen en Zweden voor een Europees verbod op pfas.
De Boer: ‘De effecten zullen wel even op zich laten wachten, maar hoe langer de kraan voor de andere pfas nog openstaat, hoe groter het probleem wordt.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant