Henk Breman | agro-bioloog Kunstmest heeft een negatief imago. Dat is onterecht, vindt Henk Breman. „De cijfers over biologische landbouw kloppen niet.”
Henk Breman: „Het is belangrijk dat boeren precies de juiste hoeveelheid kunstmest toevoegen.”
In de supermarkt loopt Henk Breman (82) het liefst in een boog om de biologische producten heen. „Ik deel de kritiek op de intensieve industriële landbouw”, legt de agro-bioloog uit. „Maar de biologische landbouw biedt een schijnoplossing.” De opbrengsten zijn volgens Breman zo laag dat je daarmee nooit de wereldbevolking kunt voeden. „Ik probeer bruggen te slaan tussen conventionele technieken en agro-ecologische benaderingen.”
Breman maakte naam als landbouw-bioloog in Afrika. Vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw verrichtte hij in dienst van de Wageningse universiteit (toen nog de Landbouwhogeschool) samen met studenten in Mali baanbrekend onderzoek naar de nomadische veeteelt, akkerbouw en verwoestijning. „We hadden proefvelden met en zonder kunstmest. Ook brachten we de productie en voedingswaarde van natuurlijke weiden in kaart.” Later woonde hij in Togo en Rwanda.
Sinds zijn pensionering volgt Breman de landbouw meer vanuit een wereldwijd perspectief. In zijn woonplaats Olst vergelijkt hij landen en continenten, met aandacht voor de grote lijnen. Hij schreef talloze boeken en wetenschappelijke artikelen.
„Aan het begin van mijn carrière had ik een groot geloof in de biologische landbouw – ik was een echte groene – maar door veldonderzoek ging ik kunstmest accepteren als noodzakelijk kwaad. Toen ik in 1972 voor het eerst in Mali was, gebruikte bijna niemand daar kunstmest. Dat werkt prima bij een lage bevolkingsdruk, maar als het aantal te voeden mensen toeneemt raakt de bodem uitgeput. Kunstmest is noodzakelijk om de bodemvruchtbaarheid te herstellen.
„Ik verwijs vaak naar Drenthe om uit te leggen hoe dat gaat. De arme zandgrond daar is vergelijkbaar met die in de Sahel. In Drenthe ontstonden 150 jaar geleden grote problemen door de groei van de landbouw. Meer vee was nodig voor mest en maakte de graasgebieden kapot. Bodems raakten uitgeput, wat erosie en zandverstuivingen veroorzaakte. Door de introductie van kunstmest kwam deze landdegradatie tot stilstand, omdat voortaan minder dierlijke mest nodig was. Verwoestijning in Afrika is op dezelfde manier te stoppen.
„De kunstmest-discussie wordt bemoeilijkt doordat de gebruikte cijfers over de biologische landbouw niet kloppen. Voorstanders beweren dat de opbrengst 20 procent lager is dan van de reguliere landbouw. Maar zij nemen het land dat nodig is om biologische dierlijke mest te produceren niet mee in hun berekeningen. Sterker nog: een derde van de biologische gewassen wordt geteeld met reguliere mest, vanwege een tekort aan biologische mest. Als niemand meer kunstmest zou gebruiken, heb je voor dezelfde opbrengst vier keer zo veel landbouwgrond nodig als nu. De opbrengst van biologische landbouw is dus niet 20 maar 75 procent lager.”
„Doordat de voedselproductie per hectare stijgt, hoef je minder natuur te ontginnen. Zo komt er meer ruimte voor wilde dieren. Ik heb daar in Afrika onderzoek naar gedaan. De conclusie was: door toenemend kunstmestgebruik neemt het aantal olifanten meer dan proportioneel toe. Wereldwijd geldt: hoe lager het kunstmestgebruik, hoe sneller het bos verdwijnt.”
„Jazeker. Bijvoorbeeld in Nederland. Boeren hier gingen decennialang voor maximalisatie in plaats van optimalisatie. Ze gebruikten zoveel kunstmest, dat er onnodig veel stikstof en fosfaat in het milieu terechtkwamen, met alle bekende gevolgen: zure regen, afname biodiversiteit. Het is belangrijk dat boeren met behulp van modellen precies de juiste hoeveelheid kunstmest toevoegen. Dan heb je niet per se de maximale productie, maar zit je wel op een punt dat je het milieu zo min mogelijk schade toebrengt. Gelukkig is er veel verbeterd. De depositie van stikstof in Nederland is sinds eind vorige eeuw gehalveerd van 90 kilogram naar 45 kilogram per hectare.”
„Daar is geen bewijs voor. Kunstmest bevat dezelfde voedingsstoffen als organische mest. Dus dat maakt geen verschil voor de gezondheid. Het gebruik van pesticiden kan wel een verschil maken. Soms zitten er resten op ons voedsel en op dat punt is er verbetering mogelijk. Maar we moeten de gevaren niet overdrijven. De concentraties pesticiden in ons lichaam zijn uiterst klein en meestal ongevaarlijk. Ondanks alles wat gemeten wordt, behoort Nederland tot de landen met de hoogste levensverwachting. Dus zo beroerd is ons voedsel niet.”
„Dat is een klein aspect van de zaak. Toen ik in 1972 begon als ontwikkelingswerker was de droogte in de Sahel erger dan nu. Kees de Wit, destijds hoogleraar in Wageningen, ontwikkelde modellen om het effect van water op de landbouw te berekenen. Hij testte die modellen in Israël en ik deed dat daarna in Mali. We toonden haarfijn aan dat niet droogte, maar arme en uitgeputte bodems de belangrijkste oorzaken waren van misoogsten in de Sahel. Meer kunstmest is rendabeler dan irrigatie om in Afrika de productiviteit te vergroten.
„Gemiddeld gebruikt de wereld 140 kilogram kunstmest per hectare akkerland. In Afrika is dat 20 kilogram. Maar alleen met meer kunstmest, bijvoorbeeld door het te subsidiëren, ben je er niet. Ook andere factoren spelen een rol.
„Hongersnood is in veel gevallen te voorkomen door goed beleid. Sommige Afrikaanse landen, zoals Ethiopië en Rwanda, hebben de afgelopen decennia grote landbouwvooruitgang geboekt. In andere landen, zoals de Democratische Republiek Congo en Gabon, gaat het door politiek falen uitermate slecht. Op sommige plaatsen, zoals in Zimbabwe, is de landbouwproductie nu zelfs lager dan vijftig jaar geleden.”
„Het geloof in de biologische landbouw is een soort religie. Ik word boos als het gepresenteerd wordt als een duurzame oplossing voor het wereldvoedselprobleem. Mensen willen niet luisteren en de cijfers tot zich laten doordringen. Als je wereldwijd stopt met kunstmest, zullen de voedselprijzen heel snel stijgen. Er zijn op dit moment al 800 miljoen hongerigen. Mensen in rijke landen kunnen duurder voedsel wel betalen, maar in arme landen zal de catastrofe gigantisch zijn.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC