Je kunt blijven dwalen in het wonderlijke Ongoing, de tentoonstelling van en over Tilda Swinton. Als curator stelde de actrice samenwerkingen centraal met regisseurs die haar het allerliefst zijn.
is filmrecensent en schrijft een column over hedendaagse beeldcultuur.
Een piepjonge Tilda Swinton, het rossige lange haar los, zit in een veld van ‘bluebells’, die blauwe boshyacinten die je op het Engelse platteland kunt treffen als de lente daar kostuumdrama-romantisch is.
Ze kijkt recht in de camera. Een tikje ongemakkelijk nog, alsof ze niet helemaal weet hoe ze zich tot dat ‘bekeken worden’ moet verhouden. Ze laat zich filmen terwijl ze met haar ogen dicht haar gezicht naar de zon richt. Een volgend moment slaat ze haar handen voor haar ogen. Maakt daar een spel van. De blik wordt zelfverzekerder.
Hier, dit moment, is misschien wel de geboorte van Tilda Swinton, de ‘performer.’ Het is gevangen door haar goede vriend en regisseur Derek Jarman op Super 8-kleurenfilm, nog voor zij debuteerde in zijn Caravaggio (1986). En zonder hem had ze die stap niet kunnen maken, zegt ze. Er was iemand nodig achter de camera die ze volledig vertrouwde, om zichzelf te kunnen laten zien.
De wisselwerking tussen degene voor en achter de camera – daar gaat haar tentoonstelling Ongoing in Eye Filmmuseum over. Toen Swinton (Orlando, The Room Next Door, We Need to Talk About Kevin) voor het eerst benaderd werd voor een retrospectief, twijfelde ze hoe interessant dat zou zijn. Wat zou de bezoeker te zien krijgen? Oude jurken? Oude scripts? Oude films? Het leek haar maar een doodse bedoening. Tot ze bedacht dat ze als curator de samenwerkingen centraal kon stellen met regisseurs die haar het allerliefst zijn, vrienden die haar door en door kennen. Samen met hen maakte ze – voor zover mogelijk – nieuw werk.
Het resultaat is een open uitnodiging om door Swintons leef- en gedachtewereld te dolen. Letterlijk zelfs, in het geval van de installatie Flat 19 van Joanna Hogg. De regisseur, met wie Swinton al bevriend raakte op de kostschool, bouwde diens appartement in Londen na, waar ze na haar studie vijftien jaar woonde. Een decorstuk is het, midden in de ruimte.
Binnen is het leeg, op geluidsdempende vloerbedekking en Swintons stem na; via openstaande deuren kun je luisteren welke verhalen erachter schuilen. Soms hele anekdotes, soms een beschrijving, soms een gedachte of mijmering (‘waiting for my life to begin’), nu en dan door elkaar verteld en verstoord door geluid van verkeer. Voor je je goed en wel kunt focussen is het voorbij.
Ook in de korte film Phantoms die Apichatpong Weerasethakul met haar maakte, kleven dromen en herinneringen in de ruimtes van een huis. Swinton, op de rug gefilmd, loopt door de gangen van haar huidige woning in Schotland – ze betast de muren en de fauteuils. Er wordt geklopt, maar achter de deuren die ze opent, staat niemand. Gevoel voor ruimte en tijd verdampen.
Het tastbare versus het ongrijpbare. De aanwezigheid van mensen die er niet meer zijn, die schuilt in leegtes en objecten. Het zijn fraaie fascinaties die Swinton en haar vrienden delen. Risico is wel dat Ongoing daarmee afstandelijk en conceptueel blijft. Maar met de intrigerende Swinton als gids gebeurt dat niet. Alleen al die rug, daar kun je lang naar kijken. ‘Ben je er nog? Kom je mee?’ Dat zegt ze woordeloos in het filmpje Camaraderie dat Luca Guadagnino met haar maakte – zij stapt voor hem uit, maar draait nu en dan om te zien of hij haar nog kan bijbenen.
En in zekere zin neemt ze ook de bezoeker op sleeptouw. Sta je aan zo’n deur te luisteren in Flat 19 bijvoorbeeld, vertelt ze – als aan een vriend – over het gedetailleerde plan dat ze in bad bedacht om alle opnames voor haar tweede film te vernietigen. Friendship’s Death leek haar ‘onverdraaglijk’, met haar hoofd in elk shot.
Helemaal toegankelijk wordt het bij de kledingstukken die ze verzamelde met modehistoricus en museumdirecteur Olivier Saillard voor A Biographical Wardrobe. In de performance die ze samen live vier keer uitvoerden en die als film te zien is in de tentoonstelling, bespreken ze amicaal de betekenis van elk kledingstuk – van het tropenuniform van haar opa tot haar favoriete quilt, inclusief hondenhaar.
Hier zie je zo’n artistieke samenwerking, hoe Swinton en Saillard samen aan één verhaal werken. Een verhaal over dat kleren niet alleen maar kleren zijn, maar tastbare herinneringen die je zou moeten koesteren. In de foto’s van modefotograaf Tim Walker, waarin Swinton zich met die kledingstukken laat vereeuwigen als haar familieleden en voorouders, krijgt dat weer extra betekenis en gaan heden en verleden opnieuw door elkaar lopen.
Dat is het fascinerende van Ongoing, en waardoor je er doorheen kunt blijven dwalen: hoe alles hoe langer hoe meer in elkaar klikt, hoe de werken elkaar steeds verdiepen en blijven verrassen, op zichzelf en door de dwarsverbanden die ze bloot leggen.
Vriendschap, verlies, verbindingen – via Ongoing maakt Swinton de bezoeker onderdeel van een caleidoscopische dialoog. Het is op een wonderlijke manier persoonlijker én universeler dan een klassiek retrospectief zou kunnen zijn.
Film
★★★★★
Eye Filmmuseum, Amsterdam, t/m 8/2.
Een van de objecten in Ongoing is een glazen vitrine met een bed waarin Tilda Swinton vanaf 1995 haar performance The Maybe opvoerde. Daarin ligt ze uren achtereen in de doorzichtige kist, waarbij museumbezoekers haar kunnen bekijken. Het was haar reactie op de aidsepidemie die huis hield onder haar vrienden: ze bezocht 43 begrafenissen in een jaar tijd, onder wie die van Derek Jarman.
Of en wanneer ze dit ook in Eye zal opvoeren is onduidelijk – deze performances worden niet vooraf aangekondigd – maar het is in zijn geheel niet uitgesloten dat je bij een bezoek op een doorsnee dinsdagochtend plots Swinton zelf aantreft, slapend achter glas.
Sowieso: van een vrouw die bij de opening van haar expositie de aanwezigen verraste met een optreden van vriend en wereldster Nick Cave, moet je misschien juist het onverwachte verwachten. Wellicht krijgt haar performance met Olivier Saillard ergens de komende maanden nog een vervolg.
Zeker is wel dat Swinton de komende maanden vaker in Eye zal zijn. Zo zal ze met de deelnemende bevriende regisseurs/makers uitgebreid in gesprek gaan over hun creatieve proces. Op 9 december wordt Derek Jarman geëerd met een performance, uitgevoerd door Swinton, en een gesprek over zijn werk.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant