Kim Sajet | ex-directeur van de National Portrait Gallery Eind mei werd Kim Sajet, directeur van de National Portrait Gallery in Washington, aangevallen door president Trump. Hij vond haar museum te „woke” en wilde haar weg hebben – wat lukte. „Cultuur is altijd politiek.”
Directeur Kim Sajet in haar Milwaukee Art Museum, tussen de sculpturen ‘Walking man’ van Auguste Rodin en ‘Standing Woman’ van Gaston Lachaise.
In de periode tussen haar door president Donald Trump afgedwongen vertrek als directeur van de National Portrait Gallery en haar nieuwe baan als directeur van het Milwaukee Art Museum is Kim Sajet in Nederland geweest. In haar nog kale kantoor in de grootste stad van Wisconsin biedt ze speculaasjes uit een blauw koekblik aan. Ze draagt een ketting met grote, deels Delfts blauwe, bollen.
Sajet (60) werd in Nigeria geboren, groeide op in Australië en woont nu bijna dertig jaar in de Verenigde Staten, maar haar paspoort is Nederlands. De band met het land dat haar „avontuurlijke” ouders begin jaren zestig verlieten, is nooit doorgeknipt. Vooral niet omdat haar jongere broer, die doof en zwaar autistisch is, al decennia wordt verzorgd in Vught. Ze gaat daar vaak heen om hem te zien. „Al kan ik niet heel veel meer met hem doen dan legoën.”
Kim Sajet (1965) werd in Nigeria geboren uit Nederlandse ouders en groeide op in Australië. Daar studeerde ze kunstgeschiedenis en bedrijfskunde. Ze werd er al op haar 24ste directeur van een klein museum.
In 1997 verhuisde ze voor de opleiding van haar man naar Philadelphia. Nadat ze een werkvergunning had gekregen, leidde ze er verschillende musea. In 2013 werd ze directeur van de National Portrait Gallery in Washington. Daar vertrok ze in juni, nadat president Trump had geprobeerd haar via sociale media te ontslaan.
Sinds eind september is Sajet directeur van het Milwaukee Art Museum en verhuisd naar Wisconsin. Ze is getrouwd en heeft twee volwassen zonen.
Sajet vertelt erover in het Engels, met een Australisch accent, omdat ze daarin net wat soepeler formuleert dan in het Nederlands. „Ik heb mijn internationale achtergrond hier altijd gezien als mijn superpower. Mijn perspectief als buitenstaander heeft me geholpen.”
Van 2013 tot juni dit jaar leidde kunsthistoricus en bedrijfskundige Sajet de National Portrait Gallery. Dat is een van de prominente musea van het Smithsonian Institute in Washington, exclusief gericht op Amerikaanse portretkunst en vooral bekend vanwege de collectie schilderijen van voormalige presidenten. „Amerikanen zien zichzelf als het middelpunt van de wereld. Tegelijk onderschatten ze hun alomtegenwoordige invloed op de rest van die wereld, als symbool van democratie en creativiteit”, zegt Sajet. Ze noemt voorbeelden uit de populaire cultuur: de films die zij zag en de muziek waar ze naar luisterde toen ze opgroeide in Melbourne. Maar die vaststelling slaat net zo goed op dit moment in de geschiedenis, waarin grote politieke, maatschappelijke, culturele, economische en diplomatieke veranderingen in de VS wereldwijd hun weerslag hebben.
In haar analyse over die actualiteit en de staat van de democratie is ze terughoudend. Ze aarzelt ook om details te delen over haar plotse vertrek als directeur van de National Portrait Gallery. „Als directeur bij het Smithsonian ben je je er hyperbewust van dat je geen partij kiest” tussen de Democraten en Republikeinen. Het instituut is formeel zelfstandig, maar voor ruim 60 procent van zijn budget afhankelijk van de federale overheid. Het heeft een bestuursraad bestaande uit de vicepresident, de opperrechter van het Hooggerechtshof en Congresleden van beide partijen. Onder politieke druk zijn meer dan eens tentoonstellingen aangepast. Dat ze uit Washington weg is, bevrijdt Sajet niet. „De wereld is te klein. Je moet nooit denken dat de schijnwerper niet op je staat.” Ook in swing state Wisconsin heeft ze met beide politieke partijen te maken. „Cultuur is altijd politiek.”
Tijdens zijn eerste regeerperiode sprak Trump lovend over het Smithsonian, maar meteen vanaf het begin van zijn tweede termijn had hij het op het instituut voorzien. Het zou te „woke” zijn en zich alleen bezighouden „met wat er allemaal mis is met ons land, met hoe vreselijk slavernij was”. Collecties worden doorgelicht op „toon, historische framing en aansluiting bij Amerikaanse idealen” en ontdaan van „onjuiste ideologie”. Het historische verhaal moet herzien worden en het smetteloos ‘goede’ van de VS benadrukken.
Trump leek zich vooral te keren tegen hoe de zwarte geschiedenis van de Verenigde Staten wordt verteld. Maar Sajet was, op de laatste vrijdag van mei, de eerste museumdirecteur die hij persoonlijk aanviel en uit de weg wilde ruimen. „Ik zat in mijn kantoor. Een medewerker kwam binnen met een zorgelijke uitdrukking op haar gezicht en ik dacht ‘wat nu weer?’, want er is altijd wel iets aan de hand. ‘Dit is net geland op Truth Social’, zei ze”, Trumps eigen sociale- mediaplatform. „Op verzoek en aanbeveling van velen beëindig ik hierbij het dienstverband van Kim Sajet als directeur van de National Portrait Gallery. Zij is een zeer partijdige vrouw en een groot voorstander van DEI [diversiteit, gelijkheid en inclusie], wat absoluut ongepast is in haar functie”, schreef hij.
„Je neemt het zoals het is. Op dat moment ben ik gewoon doorgegaan met mijn werk”, zegt Sajet nu. Was ze verbijsterd, boos, verdrietig? Had ze deze aanval zien aankomen? „Ik moet – ik wil – heel voorzichtig zijn. Ik kan niet eens veronderstellen te weten waarom hij mij eruit pikte. Ook achteraf ben ik daarover niet wijzer geworden. Het was zeker een verrassing.” Trump had nooit enige interesse in haar museum getoond: hij is er niet geweest en zij heeft hem nooit ontmoet.
Het bestuur van het Smithsonian deed er tien dagen over om met een verklaring te komen waarin stond dat de president niet gaat over het personeelsbeleid. Ondanks steunbetuigingen en oproepen binnen en buiten de kunstwereld om niet te wijken, besloot Sajet „in het belang van het instituut” kort daarna te vertrekken. „De aandacht bleef op mij gericht en op een gegeven moment besloot ik dat dat niet goed was voor mijn personeel en voor het Smithsonian.”
Ze wilde de schijnwerper niet langer dan nodig op het portretmuseum gericht hebben en ze wilde niet in een juridisch gevecht belanden. „Het was mijn eigen beslissing”, benadrukt ze. „Ik wilde weer controle hebben over mijn situatie.” Of haar vertrek de druk op het instituut doet afnemen, of dat het bijdraagt aan het chilling effect in de cultuursector, is nog ongewis. De Trump-regering zet Ivy League universiteiten, prominente advocatenkantoren en het Smithsonian onder druk om zich naar zijn beleid te voegen. Sommige voorname instituten buigen. De angst om ook doelwit te worden, maakt dat academische, juridische en culturele instellingen zichzelf censureren. Kunstenaar Amy Sherald trok haar aanstaande tentoonstelling uit het museum subiet terug.
Het Witte Huis had een lijst met zeventien klachten over Sajet verspreid, variërend van haar inzet voor en opmerkingen over de representatie van vrouwen en minderheden en haar donaties aan Democratische politici en organisaties, tot aan de tekst op het bordje bij een tijdelijk portret van Trump en de afwijzing, jaren eerder, van een gigantisch doek dat een Trump-fan voor hem had gemaakt.
Sajet noemt haar donaties „een privézaak die mijn werk niet heeft beïnvloed. Ik mag hier niet eens stemmen”. Maar ze heeft zich inderdaad ingezet om de collectie van de National Portrait Gallery diverser te maken – en daar is ze trots op.
Toen ze in 2013 begon, trof ze een collectie vol gezichten van „rijke, bleke mannen”. Ze vergeleek het museum met „een versleten bank: het zit lekker, iedereen is er dol op, maar het is niet baanbrekend”. Onder haar leiding werd er plek ingeruimd voor meer vrouwen en niet-witte Amerikanen, „mensen die ontbraken in onze collectie”. Ze bracht een gigantisch portret naar het grasveld van de National Mall en introduceerde dans en videokunst in het museum. Ze maakte alle omschrijvingen in het museum tweetalig (Engels en Spaans) en zette zich in voor een betere toegankelijkheid voor bezoekers met een beperking. „Door mijn ervaring met mijn broer weet ik hoe moeilijk het kan zijn voor een gezin om met iemand met een handicap ergens naartoe te gaan. Het is jammer dat hij bij zijn kritiek over DEI de A van access (toegankelijkheid) niet toevoegde”, zegt ze – haar enige, kleine sneer naar de president.
De vraag blijft hoe de toekomst van het Smithsonian eruit zal zien onder de huidige politieke druk. Kunnen artistieke vrijheid en historische complexiteit voortbestaan, kan de volledigheid van collecties behouden blijven? En voelen alle Amerikanen zich er welkom als het – in ieder geval gedeeltelijk – gedwongen wordt het historische en culturele perspectief van één partij te kiezen?
Sajet zegt zich daar niet veel zorgen over te maken, omdat de „ongelooflijk slimme” mensen met wie zij werkte nog steeds bepalend zijn. „Ik denk dat het gezond is dat zij opnieuw naar de inhoud kijken en vaststellen ‘doen we recht aan de geschiedenis?’ Musea genieten nog steeds relatief veel maatschappelijk vertrouwen, vergeleken met media en het onderwijs. Maar ze zijn ook niet meer de allesbepalende autoriteit van kennis en informatie. Historische verhalen veranderen constant. Neem Martin Luther King Jr.: die werd gevangen gezet en nu hebben we een nationale feestdag voor hem.”
Wordt die geschiedenis herschreven door de winnaar van de laatste verkiezingen? „De geschiedenis wordt niet herschreven: die blijven we vertellen aan de hand van feiten en de vele objecten in musea als het Smithsonian die daar de bewijzen van zijn. Maar dit land heeft voor een bepaalde regering gekozen en dat moet ik respecteren. In mijn rol als dienend leider zeg ik: dit is waar we nu zijn. Het enige wat ik kan doen is op de meest respectvolle en waarheidsgetrouwe manier onze cultuur interpreteren en mensen welkom heten in wat hún museum is.”
Ze deelt niet de angst dat het aanpassen van musea een cruciale stap richting een autocratie is. „Als directeur van de Portrait Gallery kreeg ik vaak de vraag ‘is dit de donkerste periode uit onze geschiedenis?’ Nou, de Burgeroorlog met 750.000 doden was geen prettig moment. En toen het museum in de jaren zestig werd opgericht, werd oprecht getwijfeld over het voortbestaan van de democratie.”
Kim Sajet voor het werk Edge of England van Britse beeldhouwer Cornelia Parker in het Milwaukee Art Museum.
Sajet was natuurlijk liever „op een moment van mijn eigen keuze” opgestapt in Washington. Maar na haar vertrek kreeg ze allerlei aanbiedingen, binnen en buiten de VS. Ze koos voor het kunstmuseum in Milwaukee, een van de grootste van het land maar relatief onbekend. Het bezit een internationale collectie die loopt van de vroege Renaissanceschilder Francesco Botticini tot abstract werk van Gerhard Richter en van een Egyptische mummiekist tot Amerikaans design. „Ik wil dat dit een destination museum wordt, zoals het Kröller-Müller”, zegt Sajet tijdens een korte rondleiding.
Dagelijkse drommen toeristen, zoals in het statige portretmuseum in Washington, zijn in dit spectaculaire gebouw van wit staal en glas aan Lake Michigan niet vanzelfsprekend. Beide musea zijn, net als vele andere, de afname van het aantal bezoekers tijdens de coronapandemie nog niet helemaal te boven. Sajet ziet het als haar taak mensen „weer bij te brengen wat voor unieke en betekenisvolle ervaring museumbezoek is”. Meer dan voor de onafhankelijkheid van het Smithsonian en andere musea, vreest ze dat steeds minder waarde gehecht wordt aan fysieke collecties. „De opslag en het onderhoud daarvan is duur. Ik kan me een toekomst voorstellen waarin we overal een 3D-scan van maken en het verder laten leven in de cloud.”
Als de fotograaf haar vraagt bij welk werk in haar nieuwe museum ze graag wil worden vastgelegd, kiest ze voor een gordijn van aan elkaar geregen kalksteen van de Engelse beeldhouwer Cornelia Parker. „Misschien is dit wel symbolisch: dat ik de neerkomende stenen moet ontwijken”, zegt ze als ze lachend tussen de witte blokken verdwijnt.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC