Verkiezingen in Tsjechië De rechts-populistische zakenman en politicus Andrej Babiš is de winnaar van de Tsjechische verkiezingen. Als hij premier wordt, wordt het kamp-Orbán versterkt.
Andrej Babiš, leider van ANO, reageert op de eerste uitslag van de parlementsverkiezingen, zaterdagmiddag.
Andrej Babiš, leider van de partij ANO 2011, is de onbetwiste winnaar van de parlementsverkiezingen in Tsjechië. Met bijna alle stemmen geteld staat ANO op 35 procent van de stemmen, 5 procentpunt meer dan voorspeld in de peilingen. Spolu, de centrumrechtse alliantie onder leiding van de huidige premier Petr Fiala, haalt 23 procent van de stemmen.
Als de rechts-populistische Babiš opnieuw premier wordt, sluit Tsjechië zich aan bij het eurosceptische blok van Hongarije en Slowakije in Midden-Europa en komt de Tsjechische steun voor Oekraïne in gevaar. Maar zover is het nog niet; een premierschap voor Babiš is niet zeker. Drie vragen over de Tsjechische verkiezingen en de sleutelrol van Babiš.
Andrej Babiš (Bratislava, 1954) is de oprichter en eigenaar van Agrofert, een holdingmaatschappij met meer dan 250 dochterondernemingen in vijftien landen, actief in onder meer landbouw, voedsel, chemicaliën, bosbouw en media. Agrofert is de grootste particuliere werkgever van Tsjechië. Babiš, vanwege zijn zakenimperium en zijn populisme ook bekend als de ‘Tsjechische Trump’, is een van de rijkste mensen van het land.
In 2011 richtte Babiš de partij Actie van Ontevreden Burgers (ANO, tevens ‘ja’ in het Tsjechisch) op. Aanvankelijk was de partij vooral gericht tegen corruptie, niet tegen de EU of migratie. Van 2014 tot 2017 was hij vicepremier en minister van Financiën, van 2017 tot 2021 was hij premier. De politieke carrière van Babiš wordt gekleurd door rechtszaken over en protest tegen verstrengeling van zijn zakelijke en politieke belangen. Critici noemen hem een politieke windvaan: zijn opvattingen gaan waar de peilingen gaan.
De populist Babiš weet wat kiezers willen horen. Hij belooft verlaging van de pensioenleeftijd, een plafond voor energieprijzen en belastingverlaging voor bedrijven. Hij wil stopzetting van de steun aan Oekraïne en verzet zich tegen de klimaat- en migratieplannen van de EU. Zijn beloftes sluiten aan bij de zorgen van veel Tsjechen: hoge kosten van levensonderhoud, inflatie, hoge defensie-uitgaven voor de NAVO. Babiš verweet de regering-Fiala tijdens zijn campagne dat het Tsjechische belastinggeld te veel naar het buitenland ging.
De regering van de centrumrechtse, pro-Europese premier Petr Fiala bracht de afgelopen vier jaar het begrotingstekort terug van 5 naar 2 procent, maar herstel van de openbare financiën spreekt minder tot de verbeelding dan de beloftes van Babiš. Herstel van de economie en verhoging van de lonen kwamen te laat in de regeertermijn. Ruzie binnen de coalitie – de Piratenpartij stapte op – en een corruptieschandaal – het ministerie van Justitie ontving 40 miljoen euro in bitcoins van een drugsdealer – kwamen het aanzien van de regering niet ten goede.
Verschillende factoren kunnen verhinderen dat Babiš premier wordt. Ten eerste is er de moeizame coalitievorming. In 2021 was ANO ook de grootste partij, maar toen lukte het Babiš niet om een regering te vormen. Drie relatief gematigde partijen – Spolu, STAN en de Piratenpartij – hebben voor de verkiezingen gezegd niet te zullen samenwerken met ANO, de radicaalrechtse partij SPD of de radicaallinkse alliantie Stacilo!. Babiš lijkt aangewezen op samenwerking met de SPD en de nieuwe radicaalrechtse partij AUTO (Automobilisten voor Zichzelf). Hij zal concessies moeten doen om die extreme partijen binnen te halen, en zit dan nog met een wankele coalitie.
Daarnaast wordt Babiš al tien jaar achtervolgd door de fraudezaak-Ooievaarsnest. Om in aanmerking te komen voor een Europese subsidie van twee miljoen euro voor kleine bedrijven werd het conferentieoord ‘Ooievaarsnest’ ten zuiden van Praag tijdelijk op afstand van Agrofert geplaatst. In juni vernietigde het Hooggerechtshof een eerdere vrijspraak van Babiš, waardoor de zaak weer onder de rechter is. Het bedrag is overigens klein bier naast de tientallen miljoenen die Agrofert op omstreden wijze aan landbouwsubsidies incasseerde. Maandag beloofde Babiš aan president Petr Pavel dat hij als eventuele premier volledig zal voldoen aan de Tsjechische en EU-wetgeving, en dat er geen belangenconflicten zullen zijn.
De Tsjechische president is de derde factor. Petr Pavel, voormalig voorzitter van het militair comité van de NAVO, is uitgesproken voorstander van steun aan Oekraïne én degene die Babiš in 2023 versloeg bij de presidentsverkiezingen. Hij kan een stokje steken voor een regering-Babiš. Hij heeft gezegd dat hij geen ministers zal benoemen die willen dat Tsjechië uit de NAVO of EU stapt. Hij zal met name kritisch kijken naar de invulling van de portefeuilles Defensie en Buitenlandse Zaken. Babiš zal zelf niet pleiten voor vertrek uit de NAVO of de EU, maar kan zich dus geen ministers uit de extreme partijen permitteren die dat nastreven.
Andrej Babiš, leider van ANO, brengt zijn stem uit in een stembureau in Ostrava, in het oosten van Tsjechië. De stembureaus waren open op vrijdag en zaterdag. Foto AFP
Mocht Babiš er in slagen een regering te vormen, dan zijn de gevolgen voor zowel Tsjechië als de EU aanzienlijk. Nationaal betekent het dat radicaalrechtse partijen een stem in de regering krijgen. In Europees verband betekent het dat het voor de EU nog moeilijker wordt om het eens te worden over financiële en militaire steun voor Oekraïne. Ook een toekomstig EU-lidmaatschap van dat land, dat nu alleen geblokkeerd wordt door Hongarije, raakt verder uit zicht.
Samen met zijn collega’s Robert Fico in Slowakije en Viktor Orbán in Hongarije zal Babiš zich verzetten tegen uitvoering van het migratiepact en de Green Deal, de plannen van de EU op het gebied van immigratie en klimaat.
Ook voor de NAVO is een regering-Babiš geen goed nieuws. Met het duo Pavel-Fiala was de NAVO de laatste vier jaar zeker van een solide partner. Praag leidde een internationaal initiatief om Kyiv van munitie te voorzien. Babiš is minder op Moskou gericht dan Fico en Orbán, maar vindt dat de NAVO de Russische dreiging overdrijft. Hij wil niet voldoen aan de 5 procent-norm voor defensie-uitgaven.
Hoe meer verdeeldheid binnen de NAVO, hoe kwetsbaarder de oostflank van de NAVO en hoe gunstiger voor Poetin. Ook al ligt Tsjechië niet direct aan de oostgrens van de NAVO, die grens is wel nabij. De politieke steun voor een sterke oostflank staat onder druk: Roemenië koos dit voorjaar krap voor een pro-Europese president, Polen koos een Trump-fan als president.
Tsjechië koos vrijdag en zaterdag voor de tweehonderd leden van het Huis van Afgevaardigden in het parlement. Zes partijen haalden de kiesdrempel. Voor een meerderheid van 101 zetels heeft ANO (84 zetels) zowel SPD (16 zetels) als AUTO (13 zetels) nodig.
1. ANO 2011 (Actie van Ontevreden Burgers). Rechts-populistisch, opgericht door Andrej Babiš. Maakt in het Europees Parlement deel uit van Patriots for Europe, met ondermeer PVV, Franse RN en Oostenrijkse FPÖ.
2. Spolu (Samen). Centrumrechtse alliantie van drie partijen: conservatieve ODS van premier Fiala, christendemocratische KDU-CSL en TOP 09. Regeringspartij sinds 2021.
3. SPD (Vrijheid en Directe Democratie). Radicaalrechts, fel tegen EU en migratie.
4. STAN (Burgemeesters en Onafhankelijken). Centrumrechts. Vormt met Spolu regering sinds 2021.
5. Piratenpartij. Stapte in 2024 uit huidige regering. Maakt in het Europees Parlement deel uit van Greens/EFA.
6. AUTO (Automobilisten voor Zichzelf). Radicaalrechts, nieuwe partij. Tegen groene politiek en de EU, voor kolen en auto’s. Willen alle fietspaden afschaffen.
De radicaallinkse alliantie Stacilo! (Genoeg!) haalde de kiesdrempel niet.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC