Oppositiepartij ANO van miljardair en populistische oud-premier Andrej Babis heeft de Tsjechische verkiezingen gewonnen. Maar hij heeft geen absolute meerderheid, waarmee radicale coalitiepartners in het vizier komen. De grootste regeringspartij van premier Fiala is door de kiezer afgestraft.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Praag.
ANO is de grootste, maar de uitslag is gefragmenteerd en Tsjechië wacht mogelijk een lastige formatie. Babis was zaterdagmiddag evengoed in een jubelstemming en hief triomfantelijk zijn handen in de lucht toen hij arriveerde bij het hoofdkwartier van zijn partij. De populistische oud-premier, soms de ‘Tsjechische Trump’ genoemd, ruikt opnieuw de macht.
De Actie voor Ontevreden Burgers (ANO, Tsjechisch voor ‘ja’) is een populistische en eurosceptische partij. Hij voerde campagne met beloftes als lagere belastingen, de Europese Green Deal tegenhouden, migratie inperken en het staken van de militaire steun aan Oekraïne. Zo vindt hij dat Tsjechië moet stoppen met het zogenoemde munitie-initiatief, dat sinds 2024 bijna drie miljoen granaten aan Oekraïne leverde.
ANO staat met bijna alle stemmen geteld op bijna 35 procent van de stemmen, iets meer dan in de peilingen werd voorspeld. SPOLU, een verbond van drie partijen en de grootste coalitiepartner binnen de huidige regering, haalt ruim 23 procent van de stemmen. Daarna volgt regeringspartij STAN en de Piraten (11 en 9 procent), alsook de radicaal-rechtse partijen SPD (8) en Motoristen voor Zichzelf (7). De oud-communisten van Stacilo! (Genoeg!) haalden de kiesdrempel niet.
In Brussel bestaan zorgen dat Tsjechië, afgelopen jaren ondubbelzinnig pro-EU en pro-Oekraïne, zich ontpopt tot een nieuwe Centraal-Europese dwarsligger. De angst is dat Babis bij tijden een front zal vormen met de Hongaarse premier Viktor Orbán en diens Slowaakse bondgenoot Robert Fico. Babis zit in dezelfde fractie van het Europees Parlement als Orbán, de radicaal-rechtse Patriotten voor Europa.
ANO heeft geen absolute meerderheid in het parlement, waar 200 zetels te verdelen zijn. De signatuur van de volgende regering hangt daarmee af van mogelijke coalitiepartners. Tussen de regeringspartijen en ANO botert het niet: vooraf sloten ze een samenwerking met ANO of andere partijen buiten de huidige coalitie uit.
Babis’ partij deed zaterdagmiddag hetzelfde. Kleinere partijen die in beeld komen, zijn radicaler dan Ano en zullen naar verwachting concessies eisen in ruil voor hun hulp bij het vormen van een coalitie.
De radicaal-rechtse SPD voerde een felle antimigratiecampagne – waarvan ook Oekraïense vluchtelingen doelwit zijn – en wil een referendum houden over het verlaten van de EU en de Navo. De Motoristen voor Zichzelf-partij is voor automobilisten en tegen elke vorm van verduurzaming. Achter hun vroemvroem-standpunten (zoals fietspaden opheffen) gaat een radicaal-rechtse agenda schuil.
Een coalitie met de Motoristen heeft mogelijk de voorkeur van Babis, die naar aanleiding van de uitslag sprak van ‘het hoogtepunt van zijn politieke carrière’. Maar dat wordt lastig, want samen hebben ze niet genoeg zetels. Dan komt de SPD mogelijk in beeld, maar hun anti-Europese en pro-Russische standpunten botsen met de lijn van Babis, die opportunistisch maar ook pragmatisch is. Zaterdagmiddag zei hij met beide partijen te zullen onderhandelen.
Premier Fiala van de verliezende SPOLU heeft Babis gefeliciteerd met zijn zege. ‘Het resultaat is duidelijk en moet op democratische wijze worden geaccepteerd’, zei hij tijdens een persconferentie.
Afgelopen weken zei Babis herhaaldelijk dat hij niet pro-Russisch is. Voor Oekraïne toont hij eerder desinteresse dan vijandigheid.
Kernpunt van zijn Trumpiaanse campagne, voorzien van rode petten met de tekst ‘Sterk Tsjechië’, was de belofte van een regering die zich vooral om het welzijn van de Tsjechen zelf zal bekommeren. Premier Fiala en SPOLU zijn zeer impopulair door een opeenstapeling van crises sinds de invasie van Oekraïne: hoge energieprijzen, inflatie en afgenomen koopkracht. Ook verhoogden ze belastingen. De oppositie voerde campagne met de boodschap dat Fiala de Tsjechen is vergeten.
Babis was al tussen 2017 en 2021 premier. Hoewel ANO bij de vorige verkiezingen ook de grootste partij werd, wisten andere partijen onder leiding van Fiala een meerderheid te vormen en zo Babis op een zijspoor richting de oppositiebanken te zetten. Dat zit er nu niet in – daarvoor komen ze zetels tekort.
De winst van ANO is dit keer een stuk forser en het premierschap ligt voor Babis opnieuw binnen handbereik. Helemaal zeker is het niet. Voorafgaand aan de verkiezingen belegde president Petr Pavel een ontmoeting met Babis. Pavel, die nu een partijleider zal vragen om een regering te formeren, is bezorgd over de mogelijke belangenverstrengeling die een nieuw premierschap van Babis met zich meebrengt, alsook over mogelijke samenwerking met radicale partijen.
Babis is eigenaar van Agrofert, een groot conglomeraat dat zich op landbouw en chemicaliën richt. Het maakte hem tot een van de rijkste Tsjechen. Toen hij in 2017 premier werd, deed hij formeel afstand van zijn zakenimperium. Maar volgens corruptiewaakhonden zoals Transparency International bleef hij achter de schermen invloed uitoefenen.
Dit leidde tot verschillende schandalen, waaronder de slepende zaak rondom het luxeresort ‘Ooievaarsnest’. Babis wordt beschuldigd van fraude met EU-subsidies bij de bouw van het complex. Een rechtbank in Praag sprak de miljardair vorig jaar vrij, maar in mei verwierp het hooggerechtshof deze uitspraak. In november volgt een nieuwe uitspraak.
Babis hangt daarmee een mogelijke veroordeling boven het hoofd. Daarnaast kan president Pavel, als hij niet overtuigd is van Babis’ intenties om politiek en zaken te scheiden, tijdelijk een stokje steken voor diens mogelijke benoeming tot premier. In dat geval is het mogelijk dat Karel Havlicek, de nummer twee van ANO, een toekomstig kabinet leidt.
In de Praagse burcht waar Pavel kantoor houdt, bestaan verder zorgen over mogelijke coalitiepartners van ANO. De president heeft afgelopen maand duidelijk gemaakt dat hij geen ministers zal accepteren die de veiligheid van Tsjechië in gevaar brengen. Daaronder rekent hij de radicaal-rechtse SPD vanwege hun pro-Russische standpunten ende wens om de EU en de Navo te verlaten.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant